Bij de Nederlandse verkiezingen van gisteren werd de uiterst rechtse PVV van Geert Wilders samen met de links-liberale D66 de grootste in het parlement. Toch verliest de PVV honderdduizenden kiezers en 11 zetels in de Tweede Kamer. Waar komt de uitslag in Nederland vandaan? Drie mogelijke verklaringen.
Hoe verloor Wilders (PVV) een kwart van zijn kiezers? Drie verklaringen voor de uitslag in Nederland
Tobias Santens
Gepubliceerd:
"Het op 1 na beste resultaat ooit." Zo zette Geert Wilders de uitslag van zijn partij, de PVV, gisteren neer. Met 26 zetels wordt de uiterst rechtse PVV de grootste in het parlement in Nederland, samen met de linkse-liberale partij D66, de duidelijke winnaar van de verkiezingen.
Tegelijk is de PVV een van de grootste verliezers: er stemden ruim 650.000 mensen minder voor de partij dan in 2023, waardoor ze 11 zetels verliest. "Ik had zelf graag een ander resultaat gezien", gaf Wilders dan ook toe.
1. Afgestraft voor woelige regeerperiode
De meest vanzelfsprekende verklaring voor de 'overwinningsnederlaag' van de PVV is de woelige deelname van de partij aan de instabiele regering van Dick Schoof. Begin juni stapte de partij uit die regering, omdat die volgens de PVV niet ver genoeg ging op het vlak van migratie.
Tijdens de campagne werd Wilders daardoor steeds weggezet als een "wegloper". Als partij die de regering liet vallen zou hij niet bereid zijn om verantwoordelijkheid op te nemen, klonk de kritiek.
Alle partijen uit de regering-Schoof werden trouwens afgestraft, met het NSC van Pieter Omtzigt op kop. De partij verdwijnt zelfs helemaal uit het parlement. Ook de BoerBurgerBeweging, die de vorige keer nog scoorde met haar stikstofstandpunt, verliest 3 zetels. De liberale VVD verliest er 2.
2. Versnippering
Waar gingen de kiezers van de PVV dan naartoe? Onderzoeksbureau Ipsos bekeek dat in opdracht van de Nederlandse omroep NOS. Daaruit blijkt eerst en vooral dat ruim 10 procent van de kiezers van de PVV uit 2023 deze keer niét ging stemmen.
Verder vloeide de PVV-kiezer uit naar verschillende partijen: de liberale VVD, JA21 en Forum voor Democratie. "Tijdens de campagne gingen alle ballen naar de PVV met het verhaal dat ze niet met ons wilden regeren", analyseerde Wilders gisteren zelf al. "Dan stemmen mensen op een andere partij die wel kan regeren."
Waar gingen kiezers naartoe?
Kiezers die tijdens de Tweede Kamerverkiezing van 2023 op de PVV hebben gestemd, stemden nu op:
JA21 en Forum Voor Democratie profiteerden dus van de veto's van andere partijen om nog met Wilders te besturen. Inhoudelijk lijken die partijen op de PVV. "De rechtse kiezer heeft verdeeld gestemd, waardoor D66 als de grote winnaar uit de verkiezingen lijkt te komen", zegt ook Filip Brusselmans, Vlaams Parlementslid voor Vlaams Belang, in De Ochtend op Radio 1.
Rechtse regering?
De veto's tegen de PVV bestaan niet tegen JA21. Die partij werd opgericht door Joost Eerdmans en staat voor een streng migratiebeleid, een kleine overheid en lage belastingen. Ze gaat van 1 naar 9 zetels en hoopt dan ook op een regeringsdeelname.
Toch is zo'n rechtse regering met JA21 niet vanzelfsprekend. Er zouden 5 partijen voor nodig zijn. JA21 is ook niet de voorkeurspartner van D66, de winnaar van de verkiezingen. Voorlopig lijkt een centrumregering met 4 partijen (D66, VVD, GroenLinks-PvdA en CDA) de eerste logische optie.
3. Is het centrum terug?
"De comeback van het politieke midden", schreef de Nederlandse krant NRC gisteren. "Terug naar het midden", kopte het Algemeen Dagblad vanmorgen. De uitslag in Nederland werd gisteren verklaard als een terugkeer van het politieke centrum.
De vraag is dan: wat is het midden? D66, de grote winnaar van de verkiezingen, zou je als een centrumpartij kunnen omschrijven. Toch houdt ze er bijvoorbeeld op ethische thema's heel andere standpunten op na dan die andere partij in het centrum, het CDA van Henri Bontenbal.
De tegenhanger
Feit is dat zowel D66 (26 zetels, +17) als CDA (18 zetels, +13) erop vooruitgaan. Partijleider van D66 Rob Jetten kon zich in de markt zetten als tegenhanger van Wilders. In zijn overwinningsspeech had Jetten het over "de politiek van negativisme, van haat, van het eindeloze 'het kan niet'", een verwijzing naar de PVV. Het valt op dat ook een deel van de uitstroom uit de PVV naar D66 ging.
Ook Frans Timmermans van GroenLinks-PvdA probeerde zichzelf in de campagne te zetten als tegenhanger van Wilders. Maar daar slaagde hij duidelijk minder in dan Jetten. GroenLinks-PvdA ging er opvallend 5 zetels op achteruit. Timmermans stapte gisteren meteen op als partijleider. Zelfs bij zijn eigen achterban was Jetten meer geliefd dan Timmermans zelf.
CDA is terug
Bij het CDA speelt een andere dynamiek. Die partij kan een derde van haar stemmen danken aan het NSC. Dat is het project van Pieter Omtzigt, voormalig CDA'er. Zijn partij brak bij de vorige verkiezingen plots door, maar is nu in 1 klap opnieuw volledig van de kaart geveegd. CDA kon de kiezers van NSC terug binnenhalen.
Toch vallen er ook kanttekeningen te plaatsen bij het beeld van het sterke centrum dat terug zou zijn. Zo scoren de 3 grotere rechtse partijen in Nederland (PVV, JA21 en FvD) samen ruim 27 procent, ongeveer evenveel als D66 en CDA samen.
"De rechtse stemmen zijn niet weg", zegt Filip Brusselmans van Vlaams Belang dan ook. "Ze zijn gewoon versnipperd." Hij gelooft dan ook dat Wilders de strijd van de stemmen heeft verloren, maar "de ideologische strijd heeft gewonnen."
