Menselijk contact moet worden vastgelegd als een basisrecht, dat schrijft een groep onderzoekers van de KU Leuven in een open brief. De auteurs, waaronder bekende psychiater Dirk De Wachter, waarschuwen voor de gevolgen van 'robotisering'. Zo zou je volgens de wetenschappers bij een medische behandeling altijd recht moeten hebben op zorg door een mens.
"Willen we dat onze menselijkheid verloren gaat?" wetenschappers willen van menselijk contact basisrecht maken
Kasper Nollet
Gepubliceerd:
Samenvatting:
Onderzoekers van KU Leuven, waaronder psychiater Dirk De Wachter, pleiten ervoor om menselijk contact als grondrecht te verankeren, uit bezorgdheid over de toenemende robotisering.
Ze waarschuwen dat interactie met robots en AI de menselijke gezondheid, rechtspraak en gelijkheid kan schaden, en dat algoritmes inlevingsvermogen missen.
De auteurs stellen voor om een 'robottaks' in te voeren, zodat bedrijven die robots inzetten bijdragen aan het behoud van essentiële menselijke diensten.
"We leven in een groot sociaal experiment", schrijven de auteurs. "Op steeds meer plaatsen moeten we omgaan met digitale of fysieke robots in plaats van met mensen. Zonder dat we daar bewust voor hebben gekozen of grondig over hebben nagedacht."
De schrijvers van de open brief, 'Robotisering en het recht op echt menselijk contact' zijn verbonden aan Ethics@KU Leuven, een ethische denktank van de KU Leuven. Naast de bekende psychiater Dirk De Wachter, schreven ook enkele filosofen, een ingenieur en een arts mee.
Door het recht op menselijk contact te verankeren als een grondrecht, wordt dat ook juridisch afdwingbaar
Om de "vele ethische vraagstukken van artificiële intelligentie en robotica" het hoofd te bieden, komen ze met een concreet plan: het recht op menselijk contact verankeren als een grondrecht in nationale en internationale verdragen. "Zo wordt dat recht juridisch afdwingbaar", schrijven ze. "Dat zijn het universele recht op onderwijs, of op vrije meningsuiting, ook."
Volgens de auteurs zou het nieuwe mensenrecht op verschillende manieren kunnen worden toegepast. Zo zou het kunnen betekenen dat je bij een medische behandeling altijd recht hebt op zorg van een mens. Op de werkvloer kan het werknemers bijvoorbeeld beschermen tegen een ontmenselijkende relatie tussen werknemer en werkgever.
Een basisbehoefte
De auteurs formuleren een 5-tal ethische kwesties rond robotisering. Zo is menselijk contact volgens hen een basisbehoefte, die je niet zomaar kan vervangen, en erg belangrijk is "voor onze fysieke en emotionele gezondheid".
De auteurs benadrukken de risico’s voor de zorgsector. Voor Pano, ontwikkelde een onderzoeksteam een AI-versie van De Wachter, om te testen hoe een therapeutische sessie bij hem zou verlopen. Die reageerde geschrokken op het realisme van de AI-versie. Maar hij vreest voor een "valse verbinding tussen patiënt en therapeut".
"De zorgzame houding van een medemens" kan niet zomaar vervangen worden, schrijven ook de auteurs. Een AI-aangestuurde robot kan gevoelens correct imiteren, maar nooit écht voelen, is hun boodschap.
Risico's voor de rechtspraak
De mogelijke problemen reiken verder dan gezondheid, schrijven de auteurs. Stel je bijvoorbeeld eens voor dat je werkprestaties voortaan alleen worden beoordeeld door een AI-systeem. Of dat rechters en ordediensten binnenkort hun beslissingen deels, of zelfs volledig, overlaten aan kunstmatige intelligentie.
Het opent de deur voor allerlei gevaren, vinden de onderzoekers. Volgens hen kan alleen een menselijke rechter, bijvoorbeeld, echt rekening houden met unieke, menselijke omstandigheden en factoren. Dat leidt tot meer redelijke en genuanceerde uitspraken dan een machine ooit zou kunnen maken. "Algoritmes missen inlevingsvermogen", vinden ze.
Technologie is altijd ontwikkeld vanuit een specifieke politieke en economische context
En machines zijn vaak bevooroordeeld, volgens de auteurs, ook al hebben ze die schijn niet altijd. "Er zijn nu al bekende 'systeemfouten', zoals algoritmes die het risico op recidivisme (het opnieuw plegen van een misdrijf) onterecht hoger inschatten bij zwarte mensen", schrijven ze. "Of denk aan gezichtsherkenning die beter werkt bij sommige groepen dan andere."
Zelfs als je je best doet om alle mogelijke vooroordelen uit een AI te halen, blijft technologie nooit volledig neutraal, benadrukken ze. "Technologie is altijd ontwikkeld vanuit een specifieke politieke en economische context."
Als machines alles voor ons doen, worden we dommer
AI kan veel beter rekenen en vertalen dan mensen, maar de auteurs benadrukken dat het belangrijk blijft die vaardigheden zelf te beheersen. Zelf leren denken, schrijven en vertalen is waardevolle kennis die ons helpt kritisch te blijven tegenover AI.
Alleen wie zelf leert schrijven, kan op intellectueel vlak groeien. Machines kunnen veel taken vervangen, maar het aanleren van die taken draagt volgens de onderzoekers nog steeds bij aan menselijke ontwikkeling.
Sommige vaardigheden kan AI nooit vervangen, zoals empathie. "Het is een vaardigheid die je misschien deels kan verwerven via literatuur en films", schrijven de auteurs, "maar die je toch vooral verwerft door in de dagelijkse realiteit te interageren met andere mensen." Emotionele intelligentie en het omgaan met conflicten leer je enkel door echte, menselijke ervaringen.
Een 'robottaks' op gebruik van machines
Als menselijk contact op de werkvloer of bij openbare dienstverlening steeds schaarser wordt, zal dat niet iedereen op dezelfde manier raken. De toegang tot echte menselijke interactie zou wel eens kunnen afhangen van iemands inkomen of fysieke mogelijkheden.
De auteurs waarschuwen dan ook dat menselijk contact een bron van ongelijkheid dreigt te worden. Door het als grondrecht te erkennen, zou men kunnen verplichten dat er altijd een menselijk alternatief beschikbaar is naast robots.
Willen we het risico lopen dat onze menselijkheid verloren gaat in ons streven naar efficiëntie en technologische vooruitgang?
De auteurs van 'Robotisering en het recht op echt menselijk contact'.
Die maatregelen brengen uiteraard kosten met zich mee. Daarom stellen de auteurs voor om na te denken over een belasting op robotisering voor bedrijven die robots inzetten. De opbrengsten van zo een 'robottaks' zouden kunnen worden gebruikt om essentiële menselijke diensten te ondersteunen. Zo zullen de maatschappelijke kosten van automatisering niet volledig bij individuele burgers terechtkomen.
De auteurs benadrukken dat ze zeker niet tegen de ontwikkeling van robots of AI zijn. "Uiteindelijk gaat het om de vraag wat voor samenleving we willen zijn", besluiten ze. "Willen we het risico lopen dat onze menselijkheid verloren gaat in ons streven naar efficiëntie en technologische vooruitgang, of willen we een samenleving zijn die ruimte openhoudt voor de complexiteit, onvoorspelbaarheid en echtheid van menselijke ontmoetingen?"
