Energiezuinig renoveren? Overheid doet het zelf te traag en haalt eigen klimaatdoelen niet

Het probleem is het grootst bij de Regie der Gebouwen. Dat is de vastgoedbeheerder van de federale staat. Het Justitiepaleis in Brussel, de Wetstraat 16 waar de premier werkt, het AfricaMuseum in Tervuren, de Belgische paviljoenen op de Wereldtentoonstellingen, maar ook een hele resem gevangenissen, asielcentra en kantoorgebouwen... Het zit allemaal in de portefeuille van de Regie, alles samen goed voor 900 sites.

De Regie der Gebouwen kampt met "ernstige vertragingen bij nieuwbouw en renovatie door een tekort aan budget en personeel", zo staat te lezen in de jaarlijkse doorlichting van het federale klimaatbeleid door de FOD Volksgezondheid. De huidige renovatiegraad is "veel te traag". 

In principe moeten al die gebouwen tegen 2050 klimaatneutraal zijn. De federale regering heeft zichzelf die doelstelling opgelegd in het nationaal energie- en klimaatplan. De federale overheidsgebouwen mogen dan niets meer uitstoten.

Dat is lang niet altijd gemakkelijk. Er zitten heel wat oude gebouwen bij, soms zelfs monumenten. Die kan je niet zomaar renoveren zoals je dat met pakweg een woning zou doen. Vensters vervangen, het dak isoleren, overschakelen naar slimme meters, een warmtepomp of zonnepanelen installeren... Als het al kan, kost het al snel heel wat studiewerk en handenvol geld.

Bovendien wist de overheid tot voor kort amper zelf hoeveel gebouwen ze precies beheerde, en wat de energetische toestand daarvan was. Pas sinds 1 oktober is er een kadaster - alvast een vooruitgang, vindt de FOD.

De opdracht is dus stevig, maar de inzet volgt niet. Er is onvoldoende geld en personeel beschikbaar, waardoor nieuwbouw- en renovatieprojecten "aanzienlijke vertragingen" oplopen, schrijven de onderzoekers. Dat is onder andere het geval bij de gevangenissen, waar het plaatstekort intussen verder oploopt. Elders zijn er niet genoeg mensen om nog nieuwe energie-audits op te starten.

"Er is een capacititeitsversterking noodzakelijk zodat de beheerders de noodzakelijke investeringen optimaal kunnen uitvoeren en opvolgen", waarschuwen de onderzoekers. "De monitoring en rapportering van hun activiteiten moet ook worden verbeterd."

Dat geldt trouwens niet alleen voor de Regie der Gebouwen, maar ook voor Defensie, al is het probleem daar minder uitgesproken.

Ook de NMBS en Infrabel lopen achter, maar zij boeken wel "iets meer vooruitgang". Ze krijgen een pluim voor hun inspanningen om hun energieverbruik in kaart te brengen en de installatie van laadpalen aan de stations.

De achterstand bij de federale gebouwen is vooral symbolisch opvallend. De overheid eist van de burger dat die zijn woning renoveert - denk aan de Vlaamse renovatieplicht. Maar zelf slaagt de overheid er voorlopig blijkbaar niet goed in om hetzelfde te doen.

Wie naar de naakte cijfers kijkt, ziet wel dat de overheidsgebouwen eigenlijk niet zo'n grote klimaatimpact hebben. Als de geplande energetische renovaties allemaal uitgevoerd zouden worden, zou dat in 2030 een klimaatwinst opleveren van 0,03 megaton CO2, berekende de FOD Volksgezondheid. Dat is ongeveer 0,0003 procent van de totale Belgische uitstoot in 2023.

Nog een voorbeeld. Alle zonnepanelen die gepland worden op de daken van de Regie der Gebouwen, moeten in 2030 0,002 megaton CO2 uitsparen. Dat is dus 10 keer minder winst dan de (al geringe) winst van de energetische renovaties.

Dat de federale overheidsgebouwen wel degelijk gerenoveerd moeten worden, staat vast. Alle kleintjes tellen in de energietransitie. Maar als dat niet lukt, leidt dat niet meteen tot een klimaatramp.

Nee, de grootste klimaatwinst is ergens anders te boeken: bij het verkeer. Dat is goed voor een kwart van alle uitstoot van broeikasgassen in ons land. En daar is de toestand nog zorgwekkender, zeggen de onderzoekers van de FOD Volksgezondheid. Het is de enige sector in ons land waar de uitstoot van broeikasgassen nog steeds blijft stijgen. Dat komt doordat het auto- en vrachtvervoer nog steeds toeneemt.

Officieel gaan zowel de Vlaamse als de federale regering nog altijd voor de zogenoemde modal shift. Dat houdt in dat er minder verplaatsingen met de wagen moeten gebeuren en meer met openbaar vervoer, de fiets of deelmobiliteit. Maar die modal shift "is nog steeds geen realiteit", stellen de onderzoekers vast. 

Integendeel. Sinds corona vervoert de NMBS minder reizigers, en die trend zet zich door. Nochtans is het de bedoeling dat er tegen 2032 een derde meer mensen de trein neemt. Maar de uitbreiding van het treinaanbod, voorzien voor dit jaar, is uitgesteld tot na 2027.

Wat het vervoer van goederen via het spoor betreft, spreken de onderzoekers zelfs van een "negatieve modal shift". Daar gaat het dus niet alleen te traag, het gaat de verkeerde richting uit. Zo wordt er 12 procent minder vervoerd per goederentrein dan tijdens het vorige rapport, terwijl het doel een verdubbeling is tegen 2030. Dat zou een stevige jaarlijkse klimaatwinst kunnen betekenen van 0,55 megaton CO2 in 2030, of ongeveer 0,5 procent van de totale Belgische uitstoot in 2023.  

De onderzoekers zeggen dat er een echte trendbreuk nodig is in het mobiliteitsbeleid. "Maar dat zal nog niet zo simpel zijn", merkt VRT-verkeersanker Hajo Beeckman op. "Daar zijn groeiende budgetten voor nodig, maar dat zit er zowel federaal als Vlaams niet in."

"Kijk naar De Lijn: dat krijgt van de Vlaamse regering 400 miljoen extra om onder meer het buspark te elektrificeren, maar dat is eenmalig. Daarnaast krijgt het slechts een zeer beperkte verhoging van de middelen. Dat staat in schril contrast met de investeringsbudgetten voor wegen en fietspaden, die veel groter zijn. Nee, de nodige trendbreuk zie je alvast op Vlaams niveau eigenlijk alleen bij de fiets."

Het is ook niet allemaal slecht nieuws. Naast de overheidsgebouwen en het verkeer onderzocht de FOD nog een resem andere beleidsdomeinen, van fiscaliteit en energie over internationale samenwerking, adaptatie (klimaataanpassing), mitigatie (beperken van de uitstoot) tot gezondheid en sociaal beleid. En daar gaat het vaak beter.

En nu? Het rapport, met alle vaststellingen, ligt intussen op de bureaus van de verschillende bevoegde ministers en parlementsleden. Het is nu aan hen om te bepalen wat ze doen met die inzichten.

Dat wordt onvermijdelijk een centenkwestie. Willen ze meer geld uittrekken, bijvoorbeeld voor de renovatie van de overheidsgebouwen, dan betekent dat dat er elders geld moet worden gehaald.

In principe kan dat tijdens de huidige (of volgende) begrotingsgesprekken. Maar gemakkelijk is dat niet. De federale regering heeft geen geld op overschot. Die moet nu al op zoek naar 12 miljard euro om de begroting in evenwicht te houden.