Er is de jongste decennia een constante in de Belgische gevangenissen: overbevolking. Op dit moment zitten een recordaantal van ruim 13.000 gedetineerden in de cel. Hoe komt het toch dat dit probleem niet opgelost geraakt, en integendeel, alsmaar groter wordt?
Recordaantal van 13.156 gevangenen: hoe kan het dat (over)bevolking in Belgische gevangenissen blijft toenemen?
Dirk Leestmans
Gepubliceerd:
Samenvatting:
In Belgische gevangenissen zitten momenteel 13.156 mensen opgesloten, terwijl er maar plaats is voor 11.098.
De toename van deze overbevolking heeft verschillende oorzaken: o.a. het effectief uitvoeren van korte straffen.
Alternatieve maatregelen zoals elektronisch toezicht verminderen de gevangenispopulatie niet.
Vorige maand werd opnieuw een record gebroken in onze gevangenissen. Op maandag 22 september zaten er in totaal 13.156 mensen opgesloten. Er is een theoretische capaciteit van 11.098 plaatsen. Met andere woorden: er was een overbevolkingsgraad van 18,5 procent.
Nog een hallucinant cijfer: maandag sliepen er 353 mensen in onze gevangenissen op de grond. Dat is het aantal van een gemiddelde gevangenis op zich.
Ter vergelijking, op 1 september 2022 waren er 10.937 gedetineerden. In 3 jaar tijd zijn er 2.219 gedetineerden bijgekomen, dat is een stijging van 20 procent.
En eigenlijk is dat aantal ietwat cosmetisch, want het camoufleert dat er ook nog mensen onder elektronisch toezicht staan, wat je een vorm van een virtuele gevangenis zou kunnen noemen.
In 2024 werden in Vlaanderen alleen al 5.187 mensen aangesloten op een elektronische enkelband. Daarnaast kent België ook nog het systeem van werkstraffen.
20.000 dossiers
In een interne nota spreekt het gevangeniswezen in totaal over zo’n 20.000 dossiers van evenveel mensen die zij beheren. Dat zijn dus allemaal mensen die op een of andere wijze een vorm van vrijheidsberoving ondergaan.
Dat cijfer kan verklaard worden door alles samen te tellen: gedetineerden, mensen onder elektronisch toezicht, gedetineerden met (verlengd) penitentiair verlof….
Criminaliteit neemt net af
Die vaststelling is vreemd te noemen want eigenlijk neemt, globaal genomen, de geregistreerde criminaliteit niet toe, wel af. Zo blijkt uit de statistieken van de federale politie .
Duidelijk is wel dat alternatieve maatregelen de gevangenispopulatie niet lieten dalen. En duidelijk is ook dat het gevangenisprobleem misschien nog wel groter is dan het naakte cijfer van 13.156.
Er is reden om aan de alarmbel te trekken, al luidt die eigenlijk al meer dan een kwarteeuw.
Triest record
In onderstaande grafiek is duidelijk te zien hoe enerzijds de capaciteit in de Belgische gevangenissen toeneemt en anderzijds, haast parallel daarmee, de gemiddelde bevolking in de gevangenissen. Er is een constante kloof zichtbaar tussen de capaciteit en populatie.
Mensonwaardige toestanden
Het record van 13.156 is triest te noemen. Achter het cijfer zit een bittere realiteit van mensen die in mensonwaardige omstandigheden vastgehouden worden, gestapeld worden zeg maar, en mensen die in dito omstandigheden moeten werken.
Op het terrein doet men wat men kan. Al zit iedereen wel op zijn tandvlees. Vandaar ook de emotionele noodkreet van alle gevangenisdirecteurs. De voorbije jaren werden liefst 350 noodbedden bijgeplaatst.
En die noodbedden, het woord zegt het al, worden in bestaande cellen geplaatst waardoor 3 mensen soms in een cel verblijven die bedoeld is voor 1 persoon.
Je mag dan nog een bed hebben, ideaal is het niet en het is vooral ook niet in overeenstemming met de wet. In Belgische gevangenissen moet een cel voor 1 gedetineerde een minimale vloeroppervlakte van 10 m² hebben. Die norm wordt lang niet overal gehaald.
Kortere straffen uitgevoerd
Is overbevolking dus geen nieuw probleem, dan zijn er wel een paar belangrijke pijnpunten aan te wijzen die de recente stijging verklaren.
Sinds minister van Justitie Vincent Van Quickenborne (later opgevolgd door Paul Van Tigchelt, beiden Open VLD) de politieke beslissing nam om korte straffen (daarmee worden straffen bedoeld tussen 6 maanden en 3 jaar) effectief ook uit te voeren, zien we een significante toename van deze categorie. Het aantal veroordeelden tot en met 3 jaar is sinds september 2022 verviervoudigd (van 500 naar meer dan 2.000).
In dit verband moet ook gezegd worden dat de huidige topvrouw van het gevangeniswezen, Mathilde Steenbergen, in die tijd kabinetschef was van beide liberale ministers. Zij wordt dus in haar huidige functie geconfronteerd met de beslissingen die ze in haar vorige functie zelf mee nam.
Die vaststelling is betekenisvol omdat destijds heel veel mensen waarschuwden voor het desastreuze effect van die politieke beslissing. Velen zagen de bui hangen. Die waarschuwing lijkt dus juist te zijn.
Strengere straffen
Daarnaast is er ook de vaststelling dat het aantal geïnterneerden in de gevangenis blijft stijgen. In 2018 zaten er nog zo’n 500 geïnterneerden in de gevangenis, vandaag is dat meer dan verdubbeld. Er is een consensus dat deze categorie, afgezien van een paar uitzonderingen, eigenlijk niet in de gevangenis thuishoort.
Er wordt blijkbaar ook strenger gestraft. Het aantal langgestraften (daarmee bedoelt men straffen van meer dan 3 jaar) neemt toe. Denk in dit verband ook aan het succes van bijvoorbeeld de kraak van Sky ECC (het zogezegd onfeilbare communicatiesysteem waar veel criminelen zich van bedienden) met tal van processen tot gevolg. Op die processen worden vaak zeer zware straffen uitgesproken. Strafpleiters wijzen op een toegenomen repressie.
En dan is er ook nog de zeer aanzienlijke categorie van veroordeelde mensen zonder recht op verblijf. Die mensen blijven vaak in de gevangenis tot ze hun hele straf hebben uitgezeten. Men spreekt in dit verband van een falend beleid omdat, ondanks de retoriek, slechts een gering aantal onder hen overgebracht wordt naar het land van herkomst om daar de straf uit te zitten.
Noodwet brengt geen soelaas
In augustus van dit jaar trad de noodwet van minister van Justitie Annelies Verlinden (CD&V) in werking. Die noodwet komt er kort gezegd op neer dat straffen onder de 3 jaar zo kort mogelijk in de gevangenis worden uitgevoerd. Maar na 2 maanden stelt men vast dat die wet weinig effect heeft. Sinds de inwerkingtreding van deze wet steeg het aantal gedetineerden (met 71) in plaats van te dalen.
Dat had men wel een beetje zien aankomen, want het beleid verwees toen naar de oprichting van 10 detentiehuizen met een capaciteit van 720. Een detentiehuis is een kleinschalige gevangenis, precies bedoeld om die korte straffen uit te voeren. Maar van de beloofde 10 detentiehuizen zijn er tot nu toe 3 (Kortrijk, Vorst en sinds vorige maand Olen), met een maximale capaciteit van 192 mensen.
Te vrezen valt dat de situatie op korte termijn niet zal verbeteren. Het gevangeniswezen ziet nog een paar donkere wolken hangen. Er is het statistisch gegeven dat het aantal beklaagden (mensen die in afwachting van hun proces in de gevangenis zitten) in de herfst altijd stijgt (gemiddeld met een kleine 500 mensen).
Ook een probleem van "stock"
Maar er is ook nog de zogenoemde stock. Dat begrip heeft betrekking op dossiers van mensen die veroordeeld zijn maar wachten op hun strafuitvoering.
In oktober 2024 had minister van Justitie Van Tigchelt aan de procureurs-generaal gevraagd om, gezien de overbevolking (!), even te wachten met het versturen van ‘gevangenisbriefjes’. Dat zijn briefjes die veroordeelden krijgen om zich aan te bieden aan de gevangenis. In totaal ging het om 5.609 dossiers. Al die straffen zullen ook nog moeten worden uitgevoerd.
Het parket zou met de uitvoering hiervan starten eind oktober. Gedurende een periode van 18 maanden zullen 5.609 dossiers uitgevoerd worden.
"Onmogelijke situatie" voor personeel en gevangenen
Het beeld is duidelijk: het gevangenissysteem staat onder zeer zware druk. En gevreesd wordt dat het eerder vroeg dan laat zal bezwijken onder die druk. Men heeft het over een "onmogelijke situatie" die het personeel in gevaar brengt. Denk aan ernstige incidenten maar ook aan de onwettige arbeidsomstandigheden.
En dat laatste geldt natuurlijk ook voor de gedetineerden. Van een humane bejegening is geen sprake, laat staan van een succesvolle re-integratie.
Het Belgisch recidivecijfer is bekend: zo’n 70 procent van de gedetineerden hervalt. De zaak kan kwantitatief al nauwelijks beheerd worden, laat staan kwalitatief. Nochtans was ook dat een doelstelling van de in september vorig jaar aangetreden topvrouw van het gevangeniswezen.
“Ook in het belang van de veiligheid van de samenleving moeten we de detentie anders organiseren", zo zei Mathilde Steenbergen toen in een Terzake-reportage.
"Het niet nemen van maatregelen is geen optie meer", zo valt te horen in het gevangeniswezen. De directeurs kondigen vandaag hun actiebereidheid aan.
Het valt af te wachten hoe de andere actoren gaan reageren. Denk aan rechters, parket, psychiatrie (vooral i.v.m. de geïnterneerden),... Want net zoals de overbevolking niet alleen een probleem van de gevangenissen is, zal de oplossing ook niet alleen van hen kunnen komen.
