Nu drones luchtruim boven Europa (blijven) verstoren: hoe houden we ze tegen en waarom is dat zo moeilijk?

In 2 weken tijd is het Europese luchtruim 3 keer verstoord door drones. In de nacht van 9 op 10 september drongen ze het Poolse luchtruim binnen. In de nacht van 22 op 23 september kwam het vliegverkeer op de luchthavens van Noorwegen en Denemarken urenlang tot stilstand. Afgelopen nacht werden opnieuw drones waargenomen bij meerdere Deense luchthavens. Over die 2 laatste incidenten is momenteel nog steeds bijzonder weinig geweten.

Hoe kan het dat zulke objecten anno 2025 ongemerkt het luchtruim binnendringen? "Polen grenst aan oorlogsgebied, bewaakt zijn luchtruim voortdurend en krijgt waarschuwingen van Oekraïne", legt Patrick Bolder, defensiespecialist en oud-luitenant-kolonel, uit. Het land schakelde dan ook onmiddellijk gevechtsvliegtuigen in om de drones uit de lucht te halen. "Noorwegen en Denemarken hebben die directe dreiging niet, waardoor hun waakzaamheid kleiner is. Ze hebben niet 1 bepaalde richting waarop ze moeten letten. Het helpt als je weet waar iets vandaan kan komen."

Volgens Alexander Mattelaer, professor internationale veiligheid aan de VUB en senior onderzoeker bij het Egmont Instituut, zit het probleem in hoe het luchtruim vroeger werd beschermd. "Onze systemen zijn oorspronkelijk ontworpen voor grote vliegtuigen, die veel minder talrijk waren. Het volume van vliegende objecten is enorm toegenomen, en de miniaturisatie van drones maakt het momenteel bijna onmogelijk om alles in de gaten te houden. Kleine drones kunnen laag vliegen en uit het zicht blijven."

"Waarom we intussen nog geen systemen voor drones hebben? Omdat er nooit een dreiging was ervaren die investeringen rechtvaardigde", aldus Bolder. Het gevolg is vandaag een kat-en-muisspel waarin de verdediging voortdurend achter de offensieve inzet aanhinkt.

Bij de aanval van afgelopen nacht lag mogelijk een schip in het Kattegat – de zeestraat tussen Halland in Zweden en Jutland in Denemarken – van waaruit de drones gelanceerd zijn. "We hebben iets gezien en dénken dat het drones waren, maar weten het niet met zekerheid. Dat we dat niet eens zeker weten, illustreert hoe moeilijk alles is in te schatten."

Het opsporen en uitschakelen van drones is complex. "Je moet eerst weten dat er iets vliegt, dan identificeren wat het precies is en pas daarna kun je het onderscheppen", zegt Bolder. "Op al die 3 vlakken hebben we een capaciteitsprobleem."

Voor Mattelaer is een breder en fijnmaziger netwerk van sensoren nodig, "zodat dreigingen sneller en nauwkeuriger gedetecteerd kunnen worden. Zowel in de lucht, in de zee als op land."

Daarnaast moeten er afweermiddelen komen die geschikt zijn voor kleine en vaak talrijke drones. "Klassieke middelen zoals F16’s of F35’s inzetten tegen kleine drones, is overkill. Er zijn goedkopere afweermiddelen nodig, aangepast aan dichtbevolkte omgevingen. Denk maar aan raketten die volledig opbranden in de lucht om brokstukken te minimaliseren."

Hij voegt ook een politiek en strategisch aspect toe: "Economisch gezien is het onderscheppen van luchtdreigingen vaak kostelijker dan de initiële aanval. Je kan ook een boodschap van vergelding aan je tegenstander sturen: ‘Hou ermee op, anders krijg je een tegenaanval terug’. In een echte oorlogssituatie kan je daarom best bij de bron ingrijpen en dronefabrieken en lanceerinstallaties uitschakelen. Dat is echter een ander niveau van escalatie."

Er bestaan al mogelijkheden om drones te bestrijden, maar geen enkele is ideaal.

Gevechtsvliegtuigen en raketten zijn niet alleen een overkill, maar ook duur: een vlucht met een F16 of F35 kan tienduizenden euro’s kosten, een raket wel 100.000 euro. Bovendien is het risico op burgerslachtoffers groot als er iets misgaat.

Een verstoring van het elektromagnetisch veld kan drones uit de lucht halen, maar dat verstoort ook het radioverkeer rond luchthavens. Hacken lukt soms, maar steeds vaker zijn drones zo geprogrammeerd dat er geen zeggen meer aan is. Eigen drones inzetten om vijandelijke drones weg te jagen is een optie, maar ook dat is complex.

Dat luchthavens meteen sluiten zodra er drones opduiken, is volgens Bolder geen overdreven reactie. "Je weet simpelweg niet waar ze heen gaan. Zeker in het donker is het moeilijk te zien om wat voor object het gaat of hoe het bestuurd wordt. Ze kunnen het pad kruisen van opstijgende vliegtuigen en in de motoren terechtkomen. Het stilleggen van het luchtverkeer is een logische voorzorgsmaatregel."

Ook al zijn de meeste drones uitgerust met camera’s en geen explosieven, toch vormen ze een bedreiging. "Het is een aanval op de integriteit van het luchtruim. De schade is misschien niet fysiek - zolang je je vliegtuigen aan de grond houdt, maar het verstoren van vliegverkeer veroorzaakt economische schade."

Achter de drones schuilt bovendien wellicht meer dan een technische en economische verstoring. Bolder ziet een bewuste strategie: "Rusland wil ons laten twijfelen over onze eigen veiligheid en steun aan Oekraïne. Het is een psychologisch spel." Mattelaer vult aan: "Dit is een intimidatiecampagne. Rusland wil tonen dat ook NAVO-landen kwetsbaar zijn. Voor Poetin is verliezen in Oekraïne geen optie, dus probeert hij de kosten voor het Westen op te drijven. Het hybride schaduwgevecht treedt steeds meer uit de schaduw."

Zijn de incidenten een tijdelijke opstoot of het nieuwe normaal? Voor Bolder staat het vast: "Drones zijn goedkoop, effectief en brengen geen eigen manschappen in gevaar. Hun gebruik zal alleen maar toenemen."