Dreigt WO III? En kan ik nog op reis? Jullie stuurden duizenden vragen over conflict Midden-Oosten, VRT NWS zocht antwoorden

Om deze vraag te beantwoorden, neemt onze Midden-Oosten-expert Inge Vrancken er het non-proliferatieverdrag bij. "Iran heeft dat internationaal akkoord - dat al sinds 1979 bestaat – ondertekend en heeft daarmee eigenlijk beloofd om geen kernwapens te maken", legt Inge Vrancken uit.

Daarnaast zijn er ook enkele 'kernwapenlanden': de VS, Rusland, China, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk - niet toevallig de 5 permanente leden van de VN-Veiligheidsraad. "Maar we weten ook dat landen als India, Pakistan, Israël en Noord-Korea kernwapens hebben. Zij hebben dat non-proliferatieverdrag niet ondertekend, dus moeten erg opgevolgd worden door het Internationaal Atoomagentschap."

Het verschil met die andere grootmachten is dus dat Iran het non-proliferatieverdrag wél heeft ondertekend en dat het géén kernwapenland is. "Bovendien ziet de internationale gemeenschap het niet zitten dat Iran kernwapens zou hebben, omdat de kans te groot is dat dat voor regionale instabiliteit zou zorgen. Het zou ook voor een nieuwe wapenwedloop kunnen zorgen, want als Iran kernwapens zou hebben, dan zou Saoedi-Arabië er ook willen, enzovoort."

Overduidelijk de meestgestelde vraag: gaan we richting een nieuwe wereldoorlog? Afgelopen weekend beantwoordde Inge Vrancken de bezorgdheid al eens, maar omdat de vraag blijft binnenstromen, leggen we hem nog eens voor.

"Daar zijn we absoluut nog niet", stellen onze experten gerust. "Ook al hebben de VS ook gebombardeerd, dit blijft een regionale oorlog. De beschietingen blijven vooral tussen Iran en Israël", zegt Inge Vrancken. "We zien wel dat regionale conflicten zich steeds vaker uitbreiden, zoals in het Midden-Oosten nu. Maar het is en blijft een regionaal conflict", benadrukt Rudi Vranckx.  

En zou het conflict naar België kunnen komen? "Ook niet", denkt Vranckx. "Er is geen enkel Europees leger dat zich zou willen bemoeien met dit conflict en de vraag komt ook niet."

Gisterenavond heeft Iran naar eigen zeggen "een krachtige reactie gegeven op de Amerikaanse agressie" door een militaire basis van de VS in Qatar aan te vallen met 6 raketten. Maar volgens Inge Vrancken werd snel duidelijk dat het een getelefoneerde actie was van Iran. Ook Vrankcx noemt de aanval "puur theater". "Iran blijkt op voorhand de aanval gecoördineerd te hebben met het regime in Qatar en de VS was op de hoogte."

Heel veel mensen, onder wie lezer Guido, maken zich dan ook zorgen over wat er gebeurt nu Iran Amerikaanse doelen heeft aangevallen. Om die vraag te beantwoorden nemen we artikel 5 van het Noord-Atlantisch Verdrag, ook wel het NAVO-Handvest, erbij.

"Daarin staat dat als één NAVO-lidstaat wordt aangevallen, dat dat beschouwd wordt als een aanval op alle NAVO-landen, en dat de bondgenoten dat getroffen land moeten verdedigen", antwoordt Inge Vrancken.

Maar of heel de NAVO plots rechtstreeks betrokken raakt, is zeker geen evidentie. "Vaak hangt dat af van de aard van de aanval, maar ook van de politieke wil van de andere leden. Want artikel 5 mag er in theorie wel zijn, maar NAVO-bondgenoten zijn in het verleden al terughoudend geweest om zich te mengen in conflicten."

Ivan De Vadder benadrukt alvast: "binnen de Belgische regering lopen er absoluut geen gesprekken over zich al dan niet mengen in het conflict. Bovendien zijn er (nog) geen tegenaanvallen geweest op Amerikaans grondgebied."

Uit de regio horen we niet veel uitdrukkelijke veroordelingen van de bombardementen. De reden: omliggende landen willen hun relatie met de VS en/of Israël niet verstoren.

Kijk maar naar Egypte - buurland van Israël - bijvoorbeeld, zegt Inge Vrancken. "Egypte heeft een vredesakkoord met Israël en wil dat behouden. Het gaat zich nu dus niet heel erg kritisch uitlaten tegenover Israël. Ook Golfstaten spreken zich voorlopig niet expliciet uit, want ze willen de goede relaties met de Verenigde Staten behouden."

Het enige land dat zich expliciet heeft uitgesproken: Irak. "Zij veroordelen de aanvallen van Israël en de Verenigde Staten uitdrukkelijk. Maar Irak zit ook in een unieke situatie, want op zijn grondgebied zijn heel wat milities actief die nauwe banden hebben met Iran. De tegenstanders van die milities zijn dan weer wél dankbaar dat Israël Iran wat aan het intomen is."

"Dat is een moeilijke vraag, want het is heel moeilijk om in het hoofd van de Israëlische premier Netanyahu te kijken", antwoordt Vrancken. "Als dat de tactiek zou zijn, dan zou Netanyahu wel geslaagd zijn in zijn opzet. Want laten we eerlijk zijn, niemand praat nog over Gaza."

"Ook hebben we bij eerdere Israëlische regeringen al gezien dat er een nieuw front wordt geopend om de aandacht af te leiden van iets anders", klinkt het verder. "Voor Netanyahu zou dat de felle politieke crisis in zijn land kunnen zijn, maar ook de groeiende internationale kritiek op het geweld in Gaza."

Ook Rudi Vranckx vermoedt dat Netanyahu het conflict gebruikt om de blik van de internationale gemeenschap af te wenden. "Dat is zoals een goochelaar die met een hand zwaait en met de andere iets helemaal anders doet", vergelijkt de voormalige VRT-oorlogsjournalist. "Een aanval op Iran zit er al 20 jaar aan te komen. Net op het moment dat er zoveel duizenden betogers op straat komen voor Gaza, gaat Israël Iran aanvallen, dus dan word ik wel wantrouwig."

Anderzijds stelt Vrancken dat het niet de eerste keer is dat Netanyahu de nucleaire dreiging van Iran aankaart. "Sommigen zeggen dat hij als sinds de jaren 90 'geobsedeerd' is met Iran en sindsdien al waarschuwt voor een kernwapen. Netanyahu zegt al die jaren dat Iran heel dicht bij een effectief kernwapen staat, maar er is geen overeenstemming over hoe groot die dreiging vandaag echt is."

Sinds midden april zaten de VS en Iran aan de onderhandelingstafel over het Iraanse nucleaire programma. In 2015 sloten ze al eens zo'n deal, maar de VS stapte er in 2018 onder Donald Trump eenzijdig uit.

"Iran was naar eigen zeggen bereid om te onderhandelen en voelt zich nu in de voet geschoten", zegt Inge Vrancken. "Het is een regime waarmee onderhandelen heel moeilijk is, maar het kán wel, zoals bij het kernakkoord in 2015. Nu zat Iran ook aan de onderhandelingstafel, dus je hoort nu dat ze zich echt verraden voelen en dat zij wel geloofden dat ze in eer en geweten aan het onderhandelen waren."

"Met andere woorden: onderhandelen kan, maar dan moet er wel politieke wil zijn. En die zien we hier niet."

"De EU staat hier volledig buiten spel", zegt Inge Vrancken. "Je ziet ook dat geen enkele betrokken partij de EU inlicht of raadpleegt in dit conflict. Alleen het Verenigd Koninkrijk was op de hoogte van de Amerikaanse aanval, maar zij behoren niet meer tot de EU.”

"Bovendien is de EU een bondgenoot van de VS, vanwege de NAVO, dus steunen we hen in principe sowieso", vult Rudi Vranckx aan. "Ook spreekt de EU zich niet uit omdat er veel verdeeldheid is onderling, dus spreken als 1 stem is geen optie."

Na de vele betogingen wereldwijd, maar ook in ons land, blijft een reactie van onze regering op de conflicten voorlopig uit. "Democratie is een traag proces", zegt De Vadder. "Het idee dat je een betoging hebt met duizenden mensen, en dat er dan meteen een reactie opkomt, klopt gewoon niet met de realiteit. Ten 2e: Europa stelt op vlak van defensie niets voor. Hoe zouden we dan ingrijpen?"

Even naar de praktische gevolgen dan: wie Midden-Oosten zegt, zegt olie. De oorlog zou dus rechtstreekse gevolgen kunnen hebben voor onze portemonnee. Vooral de benzineprijzen dreigen drastisch omhoog te gaan.

Waar Iran mee dreigt, is om de Straat van Hormuz af te sluiten. Dat is een smalle doorgang tussen de Perzische Golf en de Golf van Oman waar ongeveer een vijfde van de ruwe olie wereldwijd passeert. "Als Iran dat kanaal afsluit, dan moeten alle boten een enorme omweg via Zuid-Afrika maken. De impact daarvan zou iedereen voelen", stelt Vranckx.

"Maar je mag niet vergeten dat die straat ook voor Iran zélf van groot belang is. Ook zij exporteren en komen aan hun inkomsten via die zee-engte, dus ze zullen dat niet snel doen", voegt Vrancken toe. 

"Stel ze sluiten Hormuz af, dan stoten ze hun voornaamste klant - China - voor het hoofd", aldus Vranckx. "De enige die daarbij zou winnen, is Rusland. Want bij stijgende olieprijzen kunnen zij hun oorlogseconomie weer aanzwengelen. Maar ik denk dat het voorlopig een diplomatiek dreigement is van Iran."

Veel vluchten richting het oosten maken een tussenstop in bijvoorbeeld Dubai. Kan het gevaarlijk zijn om over het Midden-Oosten te vliegen? 

"In principe is dat geen probleem", legt Inge Vrancken uit. "Natuurlijk: als er plots een rakettensalvo losbarst, dan gaan die vliegtuigen gewoon een omweg maken. En als het echt gevaarlijk wordt, dan blijven ze gewoon aan de grond. De website van Ministerie van Buitenlandse Zaken geeft alle adviezen om te reizen naar het buitenland, en eigenlijk is dat je beste kompas om de laatste informatie te vinden."

En wat met mijn citytrip naar New York? "Vooralsnog is de VS geen enkel probleem", zegt Vrancken. Rudi Vranckx raadt wel aan om weg te blijven van Israëlische of Amerikaanse ambassades. "Ooit weet je dat er iets gaat gebeuren, alleen weten we niet waar of wanneer. Ik zou dus geen vakantie nemen in de buurt van zulke ambassades, omdat die eerder al geviseerd werden door Iran."

We sluiten af met een blik op de toekomst: zullen de wapens in het Midden-Oosten ooit zwijgen? "We weten van elk conflict dat het uiteindelijk niet militair beslecht wordt", beantwoordt Inge Vrancken.

"Zolang mensen niet voelen dat de onrechtvaardigheid weg is, krijg je dat niet opgelost. Je moet eerst naar diplomatieke oplossingen om ervoor te zorgen dat de strijd stopt tussen Israël en Hamas en tussen Israël en Iran. Als je kijkt naar de Gaza-oorlog, moet je ook naar die bezettingen kijken. Je kan Hamas van de kaart vegen, maar zolang de Palestijnen zich onrechtvaardig behandeld voelen, gaat dat verzet niet weggaan."

Dan is er ook nog de duistere lezing van de geschiedenis, legt Vranckx uit. "Een ander en duisterder einde van de oorlogen zijn etnische zuiveringen. En wat Poetin doet in Oekraïne of wat Netanyahu doet in Gaza, is eigenlijk een oorlogsmisdaad vanuit die duisternis."

De Vadder kijkt eerder naar een oplossing via economische welvaart. "Kijk naar onze geschiedenis: we hebben 2 wereldoorlogen op een relatief korte tijd gehad. Wie had toen gedacht dat het opgelost kon worden door iedereen rond de tafel te brengen? Maar dat staat zo ver van de huidige ontwikkelingen natuurlijk. Vrede komt door economie, maar dan moet het wel een gezamenlijke welvaart zijn."