Als Iran terugslaat met aanvallen op Amerikaanse militaire basissen in het Midden-Oosten, zou Trump de NAVO, waar ook ons land lid van is, dan in een oorlog kunnen storten? Een aanval op 1 van de leden van het bondgenootschap is immers een aanval op alle leden, zo stelt artikel 5 van het NAVO-verdrag. Maar in de praktijk zijn daar tal van voorwaarden aan verbonden, zeggen experten.
Kan artikel 5 van de NAVO ingeroepen worden als Iran terugslaat?
Nu de VS direct betrokken is bij het conflict tussen Israël en Iran, groeit de vrees voor een bredere militaire escalatie.
Het is nog afwachten op welke manier Iran zal reageren nadat de Amerikaanse president Donald Trump in de nacht van zaterdag op zondag plots het bevel gaf 3 nucleaire sites op Iraans grondgebied te bombarderen. Maar er zijn verschillende mogelijkheden. Teheran zou bijvoorbeeld kunnen beslissen om Amerikaanse militaire basissen in het Midden-Oosten aan te vallen.
Maar wat is dan de kans dat Trump artikel 5 van het NAVO-verdrag inroept? Dat artikel stelt namelijk dat een aanval op 1 van de leden van het NAVO-bondgenootschap, een aanval op alle leden is. Betekent dit dan dat de hele alliantie, waar ook ons land deel van uitmaakt, militair betrokken zal worden bij een conflict in het Midden-Oosten?
Wat is de NAVO?
De Noord-Atlantische Verdragsorganisatie (NAVO) is een bondgenootschap van Noord-Amerikaanse en Europese landen. De NAVO werd opgericht in 1949, aan het begin van de Koude Oorlog om samen een front te vormen tegen de toenmalige Sovjet-Unie. De kern van het bondgenootschap is militaire samenwerking en de belofte om elkaar bij te staan.
Het grootste en belangrijkste lid is de Verenigde Staten. België is een van de stichtende leden van het bondgenootschap. Het hoofdkwartier bevindt zich ook bij ons in Brussel. Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie is de NAVO steeds meer uitgebreid richting het oosten en zijn verschillende oud-Sovjet-landen op hun eigen vraag lid geworden. Dat laatste is een doorn in het oog van Rusland.
Om de samenwerking binnen het bondgenootschap te regelen, is er het NAVO-verdrag . Het belangrijkste artikel van dat verdrag is wellicht artikel 5. Daarbij is afgesproken dat een aanval op één van de leden van het bondgenootschap, een aanval is op alle leden. Het verplicht met andere woorden alle leden om te reageren als één van hen bewust wordt aangevallen.
Geografische bepalingen
Kort gezegd: neen. Er zijn namelijk heel wat voorwaarden waaraan een gewapende aanval op een bondgenoot moet voldoen vooraleer de bijstand van andere NAVO-lidstaten ingeschakeld kan worden.
Zo zijn er geografische restricties. "In het NAVO-verdrag staat letterlijk dat zo'n gewapende aanval moet plaatsvinden op het grondgebied van een lidstaat. Het lijkt mij zeer onwaarschijnlijk dat de lidstaten een Iraanse aanval op een Amerikaanse militaire basis in het Midden-Oosten als dusdanig zouden interpreteren", zegt Yf Reykers, defensiespecialist en docent internationale betrekkingen aan de Universiteit van Maastricht.
"Zolang er geen aanval gebeurt op Amerikaanse grondgebied, kan artikel 5 niet ingeroepen worden", zegt Reykers.
Voor de Europese lidstaten en de VS is die dreiging vanuit Iran zelf zo goed als nul
Peter Wijninga, defensiespecialist
"Het verdragsgebied werd met allerlei coördinaten zeer goed omschreven in het Verdrag van Washington van 1948", zegt Peter Wijninga, defensiespecialist bij het Haags Centrum voor Strategische Studies. Ook volgens hem is het zeer onwaarschijnlijk dat artikel 5 wordt ingeroepen.
"Het komt er in het kort op neer dat het verdragsgebied geldt voor Noord-Amerika, dat wil zeggen de Verenigde Staten en Canada en voor de Europese lidstaten. Als één van die landen binnen die gebieden wordt aangevallen, dan treedt artikel vijf van het NAVO-verdrag in werking."
Maar die militaire capaciteit heeft Iran niet. "Voor de Europese lidstaten en de VS is die dreiging vanuit Iran zelf zo goed als nul", zegt Wijninga.
Wat met terroristische aanslagen?
Wat dan met terroristische aanslagen? Tot nu toe werd artikel 5 slechts 1 keer ingeroepen: na de aanslagen van 11 september 2001. Die collectieve reactie leidde tot de oorlog in Afghanistan, waarbij ook België militair betrokken raakte met het inzetten van F-16’s.
"Terroristische aanslagen zijn bijzondere fenomenen. Je moet namelijk de daders van een aanslag kunnen linken aan een statelijke actor en niet aan losse groeperingen", zegt Wijninga.
De inroeping ervan hangt af van een akkoord binnen de Noord-Atlantische Raad
Yf Reykers, defensiespecialist
Bij 9/11 was die link er. "Al-Qaeda opereerde vanuit Afghanistan, waardoor er een duidelijke link was met het land", zegt Wijninga.
Iran kan natuurlijk beslissen om via allerlei proxies terroristische aanslagen te organiseren. "Maar dan moet zo’n aanslag plaatsvinden op NAVO-grondgebied, én moet er overtuigend bewijs zijn van directe betrokkenheid van Iran”, zegt Wijninga. “Pas dan kunnen andere lidstaten betrokken worden.”
Consensus
Nog belangrijker - en vaak vergeten - is dat artikel 5 niet automatisch in werking treedt. “De inroeping ervan hangt af van een akkoord binnen de Noord-Atlantische Raad", zegt Reykers.
En zelfs mét een consensus onder de NAVO-bondgenoten betekent dat niet automatisch dat elk land ook militair moet ingrijpen. “Elke lidstaat kiest zelf hoe deze bijdraagt, op basis van wat nodig wordt geacht”, legt Reykers uit. “Dat staat letterlijk zo in het verdrag.”
België zou kunnen beslissen om alleen politieke steun te geven, of bijvoorbeeld enkel financieel bij te dragen
Yf Reykers, defensiespecialist
“Uiteindelijk blijft het een beslissing van de nationale parlementen”, voegt Wijninga toe.
Met andere woorden: als artikel 5 wordt ingeroepen, is geen enkele lidstaat verplicht om effectief troepen te sturen. “België zou kunnen beslissen om alleen politieke steun te geven, of bijvoorbeeld enkel financieel bij te dragen”, zegt Reykers.
“Al die elementen maken het hoogst onwaarschijnlijk dat in de huidige context artikel 5 wordt ingeroepen en directe gevolgen heeft voor België”, besluit hij.