"We zijn afhankelijk van de fertiliteitsklinieken om de zesvrouwenregel op te volgen." Dat krijgt onze nieuwsredactie te horen, wanneer we zelf als mogelijk geïnteresseerde moeder een consultatie boeken bij European Sperm Bank. Dat is het Deense bedrijf dat verantwoordelijk is voor de donor die een genetische mutatie doorgaf aan tientallen kinderen. Hun registratiesysteem holt achter de feiten aan, waardoor ze aan meer dan 6 klinieken tegelijk zaad kunnen leveren. "Dat is een onverantwoord risico", zegt fertiliteitsarts Arne Vanhie.
"We hadden dat misschien beter kunnen opvolgen": wat zegt Deense spermabank ESB als je bij hen een consultatie boekt als wensouder?
Hanne Smet
Gepubliceerd:
In het kort:
Het zaad van 1 donor mag bij maximaal 6 vrouwen leiden tot de geboorte van kinderen in ons land. Maar met zaad uit de Deense European Sperm Bank (ESB) is de zesvrouwenregel minstens 22 keer overschreden.
Waar loopt het fout? ESB werkt met een registratiesysteem dat afhankelijk is van rapportering door fertiliteitsklinieken. Een vrouw telt pas mee in het quotum van 6 op het moment dat de kliniek doorgeeft dat ze zwanger is, in plaats van vóór de behandeling.
Met zo'n systeem loop je achter de feiten aan, zeggen experts
Dat er iets fout is gegaan bij de European Sperm Bank (ESB) is duidelijk. Het zaad van 1 van hun donoren werd bij 39 verschillende vrouwen gebruikt in België, ver boven onze wettelijke limiet van 6. Daarnaast kent het Federaal Agentschap voor Geneesmiddelen en Gezondheidsproducten (FAGG) nog minstens 22 andere gevallen waarbij de zesvrouwenregel werd overschreden, waarvan 21 keer met een donor van ESB.
Hoe is dat kunnen gebeuren? Het blijft stil vanuit Denemarken. We krijgen geen antwoorden op onze vragen en ESB geeft ons alleen een algemene persverklaring. Daarom boeken we een consultatie bij een adviseur van ESB die wensouders begeleidt in hun traject. Wat zou de European Sperm Bank vertellen aan geïnteresseerde wensouders na het donorschandaal?
Afhankelijk van cijfers van klinieken
De mevrouw die we aan de telefoon krijgen, is heel professioneel. Ze luistert. Als we in onze rol van mogelijk geïnteresseerde moeder beginnen over de zaak in België, reageert ze begripvol op de ongerustheid. Ze kan geen details geven over die specifieke zaak, maar ze verzekert ons dat ze het aantal kinderen per donor bijhouden en de nationale wetgeving respecteren.
De klinieken moeten de zwangerschappen rapporteren op onze website
Consulent ESB
Op welke manier controleren zij dan of 1 spermadonor bij maximaal 6 vrouwen nakomelingen heeft in België? Het antwoord luidt dat ze daarvoor afhankelijk zijn van de fertiliteitsklinieken. "De klinieken moeten de zwangerschappen rapporteren op onze website", zegt de consulent. Pas wanneer een zwangerschap gemeld wordt, wordt een vrouw dus meegerekend in het quotum van 6.
Kans op fouten is groter
ESB werkt daarmee met een ander registratiesysteem dan de andere Deense spermabank Cryos en het Belgische centraal donorregister Fertidata. Daarin wordt een vrouw al gekoppeld aan de donor voor de behandeling van start gaat, ook wel pre-registratie genoemd. "Op het moment dat je een vrouw koppelt aan een donor, beschouwt het systeem die vrouw als het ware als zwanger tot het tegendeel wordt aangegeven", zegt prof. dr. Arne Vanhie, fertiliteitsarts bij UZ Leuven.
"Het post-registratiesysteem waarmee ESB werkt, waarbij een vrouw dus niet zwanger is tot de kliniek aangeeft dat ze dat wel is, is niet per definitie fout, maar de kans op fouten is mogelijk wel groter," zegt Vanhie.
Het systeem is namelijk volledig afhankelijk van de rapportering van de patiënten én de ziekenhuizen. Op 2 niveaus kan het dus misgaan. "Je holt dan achter de feiten aan. Dat is gevaarlijk", beaamt ook fertiliteitsarts Peter Platteau. "Als je zo'n systeem gebruikt, weet je dat het fout zal lopen."
Registreren bij start behandeling of pas bij zwangerschap?
Bij een post-registratiesysteem zit de veiligheidsfactor vooral ten nadele van de patiënt of het donorkind, legt Vanhie uit. Een gemiste of late rapportering van een zwangerschap kan leiden tot een te late blokkering van de donor, waardoor al andere vrouwen zijn gestart met de behandeling. En dan kan het quotum van zes overschreden worden. Bij een pre-registratie zit de veiligheidsfactor vooral ten nadele van de donorbank. Want dan staan er stalen geregistreerd die mogelijk nooit gebruikt worden of tot een zwangerschap leiden.
ESB zelf bewust van risico's
ESB zélf is zich er ook van bewust dat hun registratiesysteem niet waterdicht is. Ze houdt daar zelfs al rekening mee. "Het systeem stopt al voor je het maximumaantal zwangerschappen hebt bereikt, omdat we weten dat sommige zwangerschappen misschien laat worden gerapporteerd", zegt de consulent.
"We blokkeren de donor al een beetje vroeger. Dan wachten we en als er geen andere zwangerschappen worden geregistreerd, is hij wat langer beschikbaar. Anders houden we hem geblokkeerd."
Je zou kunnen zeggen dat we misschien beter hadden kunnen volgen: oké, ze hebben dit besteld
Consulent ESB
Lag de fout dan bij de ziekenhuizen en niet bij ESB toen de zesvrouwenregel overschreden werd? De consulent antwoordt: "Je zou kunnen zeggen dat we misschien beter hadden kunnen volgen: oké, ze hebben dit besteld, maar als we dat met alle ziekenhuizen moeten doen... Het is een geautomatiseerd proces waarin ze gaan. Ze hebben een volledige toegang tot ons systeem en een manier om de zwangerschappen te rapporteren, die ook efficiënter is geworden."
Het UZ Brussel, dat samenwerkt met ESB, heeft in 2019 zelf gevraagd aan ESB om pre-registratie te voorzien. Maar het antwoord was toen negatief.
Aan meer dan 6 klinieken tegelijk leveren
In het schandaal met de donor van ESB met wiens zaad 55 kinderen bij 39 vrouwen zijn verwekt in ons land, blijft de vraag hangen: hoe kan het dat ESB dat zaad aan 14 verschillende Belgische ziekenhuizen verkocht heeft? Ook dat leggen we voor aan de consulent. "Je kan aan 10 klinieken verkopen zolang je onder de limiet van het aantal zwangerschappen blijft", is het antwoord.
Aan meer dan 6 fertiliteitsklinieken aanleveren, is een onverantwoord risico dat je ethisch gezien niet kan nemen
Arne Vanhie, fertiliteitsarts UZ Leuven
Maar wat als de patiënten allemaal tegelijk zwanger worden? "Dat is waar," geeft de consulent toe, "maar dat is zéér onwaarschijnlijk."
"Als donorbank aan meer dan 6 fertiliteitsklinieken aanleveren, is een onverantwoord risico dat je ethisch gezien niet kan nemen", zegt Vanhie. Dat zegt ook Platteau: "Ze kunnen dan verkopen aan 100.000 ziekenhuizen. Zolang er niemand zwanger is, weten ze van niets. Dat is een fout systeem."
Voor de zwangerschap registreren
Die overschrijdingen konden vermeden worden door een vrouw al voor de behandeling aan de donor te koppelen, zoals de concurrerende Deense spermabank Cryos doet. Bij hen moet een arts, wanneer die zaad aankoopt, ook een zogenoemde 'pregnancy slot' of 'quota reservation' kopen. Daarmee koopt de arts het recht om de donor te gebruiken en wordt de vrouw meteen meegeteld in het quotum van 6.
ESB kent dat systeem van 'pregnancy slots' wel degelijk. "Alle Scandinavische landen hebben dat, en ook Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk", legt de consulent van ESB uit.
In België is een 'pregnancy slot' niet vereist. Dat staat te lezen op de website van ESB en de consulente die we spreken bevestigt dat ook. Waarom niet? "Het is een wetgevende zaak en dus een politieke beslissing. Ik weet niet waarom België dat niet heeft. We hebben dat al sterk aangeraden, maar voor zover ik weet, is het nog niet geïmplementeerd." De consulent schuift de verantwoordelijkheid voor de 'pregnancy slots' dus door naar de Belgische politici.
Ondanks dat het registratiesysteem van ESB mank loopt, zou de overschrijding van de zesvrouwenregel nu niet meer mogelijk moeten zijn. Pre-registratie gebeurt sinds 1 januari 2024 verplicht in het nationale donorregister Fertidata. Maar dat register bestaat dus nog maar een goed jaar.