In 2022 keerde de federale overheid 17,9 miljard euro uit aan directe en indirecte subsidies voor fossiele brandstoffen. Dat blijkt uit de nieuwste cijfers over die steun, die VRT NWS kon inkijken. De steun steeg sterk in vergelijking met 2021, vooral om brandstof tijdens de energiecrisis betaalbaar te houden. Ook het groeiende aantal bedrijfswagens en de aantrekkende luchtvaart speelden mee.
Energiecrisis duwde fossiele subsidies omhoog: in 2022 gaf België 17,9 miljard euro steun aan brandstoffen
Vincent Merckx
Gepubliceerd:
In het kort:
In 2022 gaf de federale overheid 17,9 miljard euro uit aan fossiele subsidies. Dat is een stijging met 1,5 miljard euro tegenover 2021.
Omdat de stijging grotendeels te wijten is aan steunmaatregelen tijdens de energiecrisis, zal die de volgende jaren wellicht uitvlakken.
Fossiele subsidies kunnen verwarming en energie garanderen voor kwetsbare huishoudens en bedrijven.
Maar ze stimuleren ook het gebruik van fossiele brandstoffen en daarmee ook de uitstoot van broeikasgassen. De Europese Commissie riep België vorige week daarom nog op om de fossiele subsidies uit te faseren.
Sinds de oorlog in Oekraïne en de energiecrisis die erop volgde, zitten de Belgische subsidies voor fossiele energie opnieuw in de lift.
In 2021 was die steun al gestegen in vergelijking met 2020, en die stijging zette zich in 2022 nog sterker door. Er kwam nog eens 1,5 miljard euro bovenop, goed voor een totaal van 17,9 miljard euro.
Die stijging is in belangrijke mate te wijten aan de maatregelen die de regering nam tijdens de energiecrisis, toen de prijzen voor aardgas en elektriciteit sterk stegen.
De regering temperde de factuur voor huishoudens met permanente en (vooral) tijdelijke maatregelen, bijvoorbeeld de uitgebreide sociale tarieven. Die maatregelen kostten de federale overheid in 2022 1,5 miljard euro extra.
Ook het groeiende aantal bedrijfswagens deed de kosten voor de staat stijgen. Fiscale voordelen voor de wagens zelf en voor tankkaarten liepen in 2022 op tot 4,2 miljard euro. Dat is 300 miljoen euro meer dan in 2021.
Ook het eerste herstel van de luchtvaart in 2022, na de coronadip van 2021, wordt weerspiegeld in de subsidies. De btw-vrijstelling voor vliegtuigtickets klokte af op 180 miljoen euro (bijna 100 miljoen euro meer dan in 2021). De accijnsvrijstellingen voor de lucht- en scheepvaart stegen ook, zij het iets minder scherp, tot 976 miljoen euro (82 miljoen euro meer).
Veel gedaanten
Dat alles blijkt uit de meest recente cijfers die de federale overheidsdiensten (FOD) Financiën en Volksgezondheid (dienst Klimaat) vandaag publiceren, en die VRT NWS al kon inkijken.
De overheidsdiensten maken jaarlijks een update van de subsidies die de federale overheid voorziet voor fossiele brandstoffen. Het gaat dan zowel om reële uitgaven die de overheid doet om de energiefactuur te verlagen, als om inkomsten die de overheid misloopt door brandstoffen of bepaalde producten minder te belasten.
Ze gebruiken daarvoor de cijfers die België overmaakt aan de Europese Commissie, en baseert zich op een methodiek van organisaties zoals de OESO en de Wereldhandelsorganisatie.
Wat is dat precies, fossiele overheidssteun? De auteurs van het rapport gebruiken zelf de verzamelnaam "fossiele subsidies" voor alle steun die fossiele brandstoffen goedkoper maakt. Die bestaat in veel gedaanten.
Overdrachten: directe steun voor de aankoop van energie die ingeschreven is in de begroting. Denk aan de sociale tarieven voor aardgas, elektriciteit en stookolie.
Belastingsvoordelen: fiscale steun die producten goedkoper maakt (bijvoorbeeld tankkaarten) of vrijstellingen van accijns bij aankoop (bijvoorbeeld kerosine of stookolie voor de lucht- en zeevaart).
Indirecte subsidies: vrijstellingen van btw bij aankoop, bijvoorbeeld vliegtuigtickets.
Directe subsidies maken de brandstof zelf goedkoper, terwijl indirecte subsidies producten goedkoper maken waar veel brandstof voor nodig is.
Europa ziet Belgische fossiele subsidies liever dalen
Intussen zijn de energieprijzen weer enigszins gedaald, en veel tijdelijke maatregelen alweer uitgedoofd. Daarom verwachten de overheidsdiensten niet dat de piek van 2022 zich verder zal doorzetten. Of er in 2023 daadwerkelijk minder fossiele subsidies zijn uitgegeven, zullen we volgend jaar weten. Dan volgt een nieuwe update van de inventaris.
Europa ziet de Belgische fossiele subsidies in elk geval graag dalen. Vorige week nog tikte de Europese Commissie ons land op de vingers.
De Commissie noemde verschillende van die maatregelen "economisch inefficiënt". Ze pakken de energiearmoede niet aan, bestendigen de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen, vertragen de uitrol van warmtepompen en isolatie van gebouwen, en brengen de Belgische klimaatdoelstellingen niet dichterbij.
Daarom vroeg de Commissie aan ons land om die maatregelen af te bouwen.
Overheidssteun voor broeikasgassen
Toch lijkt de federale regering er niet zo gebrand op om ingrijpend te snoeien in de fossiele subsidies.
In het regeerakkoord staat weliswaar een beperkt aantal concrete voornemens, bijvoorbeeld een hervorming van het sociaal tarief en het Sociaal Verwarmingsfonds, een verhoging van het btw-tarief op steenkool naar 21 procent, een geleidelijke verlaging van de terugbetaling van professionele diesel en het voornemen om een tax shift "te bestuderen".
Er klinken echter ook veel mitsen en maren. De regering "onderzoekt welke fossiele subsidies afgebouwd kunnen worden, op welke realistische termijn een phasing-out kan en dat rekening houdende met de economische impact en zonder negatieve impact op de koopkracht of de kosten voor ondernemingen."
Nochtans heeft ons land zich er op het internationale toneel toe verbonden om de fossiele subsidies af te bouwen, weliswaar onder de vorige regering. In 2023 sloot België zich op de VN-klimaatconferentie aan bij een coalitie van landen die fossiele brandstoffen willen uitdoven, door de Joint Statement on Fossil Fuel Subsidies te ondertekenen.
De voorzichtige doelstellingen in het regeerakkoord zijn wellicht het gevolg van politieke overwegingen. De verschillende regeringspartijen hebben heel uiteenlopende meningen over de toekomst van de fossiele subsidies. Voor sommige, zoals Vooruit, is de afbouw een prioriteit. Voor andere, de MR op kop, veel minder.
Wat wel duidelijk is: fossiele subsidies helpen de strijd tegen de klimaatverstoring niet vooruit. In de praktijk komen die immers neer op overheidssteun voor broeikasgassen.
De VN is er allang van overtuigd dat fossiele subsidies afgebouwd moeten worden. "De godfather van de klimaatchaos, de fossiele industrie, harkt recordwinsten binnen terwijl ze zich te goed doet aan duizenden miljarden aan subsidies die betaald worden met belastingsgeld", speechte secretaris-generaal António Guterres in juni nog.
Toch pieken de fossiele subsidies over de hele wereld. Volgens de OESO bedroegen die in 2023 in het totaal 1.100 miljard dollar. Dat is weliswaar een daling met een derde tegenover het recordjaar 2022, maar nog steeds hoger dan het decennium voordien.
Menukaart
De auteurs van dit nieuwe overzicht benadrukken dat het weliswaar "urgent" is dat de fossiele subsidies afgebouwd worden, maar dat ze ook hun functie hebben. Ze zijn vaak in het leven geroepen als sociale maatregel zodat bijvoorbeeld kwetsbare huishoudens zich kunnen blijven verwarmen, of om de concurrentiekracht van bedrijven te garanderen.
Fossiele subsidies zomaar schrappen zonder alternatieven te voorzien die de factuur drukken, kan dus niet. Stel dat de regering zou willen knippen in de sociale tarieven voor de gasprijzen, dan moet die dat compenseren op een andere manier.
De uitdaging is dan om het zo te doen dat de sociale doelstellingen hand in hand gaan met de klimaatdoelstellingen. Dat zou bijvoorbeeld kunnen door een tax shift die belastingen verschuift van elektriciteit naar aardgas. Dat zou verwarmen met klimaatvriendelijkere warmtepompen goedkoper maken. Eind mei nog riep de energiewaakhond CREG daartoe op.
Een fossiele subsidie schrappen, levert ook niet per se automatisch geld op voor de schatkist. Als je iets duurder maakt, leidt dat immers ook tot gedragsverandering. Minder tankkaarten subsidiëren, zou wellicht minder doen rijden. De overheid spaart dus niet noodzakelijk evenredig veel uit, maar krijgt wel klimaatwinst.
De FOD zegt zelf niet waar het best geschrapt zou worden. Dat is ook de bedoeling niet van deze inventaris. Die levert het studiewerk waarop de regering zich zou kunnen baseren als die het mes zou willen zetten in de fossiele subsidies. Er staat immers duidelijk in hoeveel steun elke sector krijgt, en op welke manier dan wel. Je kan die dus zien als een menukaart.
Maar de keuze om al dan niet te schrappen, is wel degelijk aan de regering.
