Efficiënt klimaatbeleid voeren? Maak rijden en verwarmen op elektriciteit goedkoper en fossiele brandstof duurder, zegt nieuwe studie

Eerst een nuchtere vaststelling. Op de VN-klimaatconferentie in Parijs, in 2015, sprak de wereld af om de klimaatopwarming te beperken tot “een eind” onder 2 graden Celsius. Maar de klimaatplannen die die landen maken, volstaan momenteel helemaal niet om dat waar te maken. De kloof tussen wat er al gebeurt en de reducties die eigenlijk nodig zijn, bedraagt volgens de VN zo’n 23 miljard ton CO2-equivalenten tussen nu en 2030. Dat is zo’n 220 keer de jaarlijkse Belgische uitstoot.

Klimaatwetenschappers van het Potsdam Institute for Climate Impact Research, de universiteit van Oxford en de OESO wijten die kloof niet alleen aan ontoereikende klimaatplannen. Volgens hen worden er ook veel maatregelen doorgevoerd die in de praktijk niet de beoogde reducties opleveren. 

Daarom doorploegden ze een enorme OESO-databank met zo’n 1.500 klimaatmaatregelen, verspreid over 41 landen op 6 continenten, waaronder België. Met behulp van artificiële intelligentie koppelden ze die aan een register van vastgestelde uitstootdalingen. 

Zo hoopten ze, voor het eerst, een wereldwijd beeld te krijgen van welk klimaatbeleid nu echt werkt. Dat moet overheden helpen om gerichte keuzes te maken. De resultaten van hun onderzoek zijn gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift Science.

Wat blijkt: westerse landen die hun transportsector of verwarming van gebouwen willen vergroenen, doen dat het best door het gebruik van hernieuwbare energie goedkoper te maken en fossiele brandstoffen duurder. 

“De vervuiler betaalt, dat is in de politiek al een bekend principe. Maar we zien nu ook in deze studie best veel bewijs dat een prijs kleven op koolstof en fossiele brandstoffen echt werkt”, zegt Moritz Schwarz, een van de auteurs van de studie in een gesprek met VRT NWS. “Als een overheid dan nog eens zo slim is om dat te combineren met andere maatregelen, dan krijg je echt doeltreffend klimaatbeleid.”

Een voorbeeld: 20 procent van alle beleidsmaatregelen die de uitstoot van gebouwen en transport substantieel naar beneden haalden (met minstens 19,4 procent), maakten op een of andere manier fossiele brandstoffen duurder. Dat kan bijvoorbeeld gaan om het afvoeren van fiscale gunstregimes voor fossiele brandstoffen, of rekeningrijden of tolwegen invoeren. 

Maar die maatregelen kunnen nog veel effectiever gemaakt worden door een resem ondersteunende ingrepen. Het gaat dan bijvoorbeeld om extra subsidies voor het openbaar vervoer en betere fietsinfrastructuur, of financiële steun bij de aankoop van elektrische wagens of warmtepompen.

Maar ook een verbod op oude verbrandingsmotoren kan helpen, of een gegarandeerde opbrengst voor investeerders in nieuwe wind- of zonneparken. Op die manier kan het aandeel stijgen van 20 tot 33 procent.

Maar de kern van de zaak is toch dat fossiele brandstoffen duurder maken het beste werkt, zeggen de onderzoekers zelf. Het gaat dan om mechanismes die een prijs kleven op gas, olie of steenkool. Denk dan naast taksen ook aan het ETS, de Europese markt waarop bedrijven rechten moeten opkopen voor elke ton CO2 die ze uitstoten. 

De transportsector en de verwarming van gebouwen zitten nu nog niet in het ETS. Maar vanaf 2027 zal dat wel zo zijn, wanneer het huidige ETS uitgebreid wordt.

“Tegelijk mag je nooit de sociale effecten van sommige van die maatregelen over het hoofd zien”, benadrukt Schwarz. “Je moet een duidelijk plan hebben. Als je verwarmen met gas bijvoorbeeld alleen maar duurder maakt en de kosten laat terechtkomen bij de huurders, dan zal dat het draagvlak voor klimaatbeleid net verkleinen.”

“Je moet dus echt goed nadenken over regulering van de sector, bijvoorbeeld door gasverwarming in nieuwbouw te verbieden. Tegelijk kan je eigenaars ondersteunen door de aankoop van warmtepompen te subsidiëren. Je kan dan nog beslissen of je dat voor iedereen doet, dan wel enkel voor hen die het echt nodig hebben.”

Op dat vlak is Vlaanderen alvast op de goede weg, al kan het nog beter. Zo worden gasketels in nieuwbouwwoningen vanaf 2025 verboden. En er zijn premies voor wie een warmtepomp wil installeren.

Toch slabakt de verkoop van warmtepompen in Vlaanderen sinds dit jaar. De energiewaakhond CREG adviseerde daarom in juli nog de bestaande premies te verhogen. Tegelijk pleitte het ook voor een verschuiving van de accijnzen op elektriciteit naar aardgas, stookolie en propaan. Ook Energyville/VITO klopte in december vorig jaar al op die nagel.

Claire Dupont, expert klimaatbeleid aan de Universiteit Gent en VUB en niet betrokken bij de studie, noemt het “niet verrassend” dat een mix van verschillende maatregelen het beste klimaatbeleid oplevert.

“Wat België betreft: de uitstoot van ons land daalt bij lange niet snel genoeg. Deze studie leert dat er nog meer moet gedaan worden, en dat we af moeten van tegenstrijdig beleid zoals die belachelijke regeling voor bedrijfswagens. En daarnaast komt het erop neer om beslist beleid correct uit te voeren als we willen dat het ook effectief is.”

Zelf schatten de auteurs dat, als alle landen de best mogelijke beleidsmix zouden invoeren, de uitstootkloof met 41 procent gedicht zou kunnen worden tegen 2030. Dat is mooi, maar dus nog lang niet voldoende. Om de kloof helemaal te dichten, zou het nog 1,5 keer beter moeten. “Een duidelijk maar ontnuchterend perspectief”, besluiten ze.