Een 'gekende donor' als alternatief voor de spermabank: Jan getuigt over zijn ervaring als zaaddonor

Voor wensouders die op zoek zijn naar een donor, brengt het donorschandaal ongerustheid. Een Deense spermabank heeft zich niet gehouden aan de Belgische wettelijke limiet van 6 vrouwen per donor en leverde donorzaad aan 14 fertiliteitsklinieken. Daardoor werden er veel meer kinderen verwekt met hetzelfde donorzaad.

Maar als wensouder ben je niet verplicht om te kiezen voor een anonieme donor uit een spermabank. "In België bestaan er 2 systemen: anonieme donatie of volledig gekende donatie", zegt Nathalie Dhont, diensthoofd fertiliteit in Ziekenhuis Oost-Limburg in Genk.

Bij anonieme donatie komt de donor uit de spermabank van de kliniek of uit het buitenland. Bij gekende donatie brengen de ouders zelf een donor aan, bijvoorbeeld uit hun familie- of vriendenkring. De ouders en de donors weten dan van elkaar wie ze zijn. 

In de praktijk kiezen wensouders maar zelden voor een gekende donor. "Wij bieden al verschillende jaren donatie met een gekende donor aan in ons fertiliteitscentrum, maar bij ons is er nog maar een paar keer voor gekozen. We merken dat wensouders een anonieme donor toch gemakkelijker vinden of ze vinden niemand in hun omgeving die hen hierbij kan helpen", zegt Dhont. 

Jan* is een gekende donor en heeft 5 donorkinderen. Hij spreekt zeer positief over de mogelijkheden die gekend donorschap kan bieden. "Op sociale media zie ik nu, na het schandaal, dat veel mensen in paniek zijn, maar er zijn ook kansen. Het komt er alleen op aan om heel goed te zoeken en je te laten begeleiden door 1 van de vele fertiliteitscentra." 

Het donorschap van Jan is toevallig begonnen. "Na een medisch onderzoek had de uroloog gezien dat ik zeer veel actieve zaadcellen had. Dat gesprek evolueerde naar: heb je er ooit aan gedacht om donor te zijn?" De arts vertelde hem dat er een heel groot tekort is aan donorzaad. Ze gebruikten ook zaad uit Deense spermabanken, maar die donoren zijn anoniem en dat heeft veel nadelen, zei de arts. 

De arts stelde voor dat Jan zich zou aanmelden op een website waar kandidaat-donoren en wensouders elkaar kunnen vinden. Hij was namelijk te oud om aan de spermabank van de kliniek te doneren.

"Het is niet de bedoeling dat een fertiliteitskliniek een gekende donor en wensouders gaat 'koppelen'", zegt psychologe Astrid Indekeu (KU Leuven) en oprichtster van DONAE (Donorconceptie Nazorg- en Expertisecentrum). Op de website zijn de profielen openbaar, waardoor de kandidaat-donoren en wensouders van elkaar weten wie ze zijn.

Ankie Vandekerckhove van het Vlaams Afstammingscentrum raadt wensouders en donoren ten stelligste aan om, als ze elkaar op die manier vinden, wel degelijk ook naar een fertiliteitskliniek te stappen. "Vertrouw online donoren niet. Je weet niets over de medische achtergrond van die mannen. Ze kunnen je wijsmaken wat ze willen." Daarbij verwijst ze naar de massadonor Jonathan Meijer die tegen vrouwen loog over hoeveel kinderen hij al had. 

Jan en de wensouders zijn naar de fertiliteitskliniek gegaan, waar ze verder werden begeleid. Er volgde een uitgebreid gesprek met de psycholoog in het ziekenhuis, eerst apart en daarna samen. Vervolgens kreeg Jan een verplicht genetisch onderzoek en een lange vragenlijst over zijn medische familiale achtergrond. Het was een zeer uitgebreide en strikte screening, vertelt Jan, met veel bloedafnames en urineonderzoeken. "Pas na 2 à 3 maanden kregen we dan toestemming om het traject te starten."

"Er werd dan ook een hele papierwinkel opgestart: een contract waarbij ik afstand doe van de zaadcellen en de wensouders bevestigen dat ze het ontvangen. Er wordt ook afgesproken wat er gebeurt met de zaadcellen na de zwangerschap. Worden die vernietigd of afgestaan voor wetenschappelijk onderzoek? Dat was allemaal tot in de puntjes vastgelegd."

Daarnaast maakten Jan en de wensouders ook zeer duidelijke afspraken over zijn rol in het leven van het donorkind. "Het ziekenhuis neemt die taak niet op zich, maar ze raden wel aan om die afspraken te maken: in welke mate zien jullie het kind later in contact komen? Willen jullie veel of weinig contact? Hoe zie je dat concreet?"

Voor Jan was het een voorwaarde dat het kind de identiteit van Jan zou kennen, omwille van het psychologische aspect. "Ik ben therapeut en ik kom weleens jongeren tegen die met een anonieme donor verwekt zijn. En dat levert vaak vragen op naar identiteit: wie ben ik? Waarom ben ik geïnteresseerd in wiskunde? Komt dat door hem? Lijk ik op hem of ben ik gewoon mezelf? Bij gekende donatie is dat veel minder het geval en een pak beter voor het kind én de wensouders(s). Er is een link naar je eigen geschiedenis en dat is super belangrijk voor het kind."

Het was ook vanuit zijn ervaringen als therapeut dat hij besloot dat hij donor wilde zijn. "Ik ben in mijn praktijk koppels en alleenstaanden tegengekomen die door de lange wachttijden voor anonieme donoren relationele problemen krijgen of in paniek raken. De tijd tikt. En toen de arts dat voorstelde, dacht ik: waarom zou ik dat niet doen?"

De afspraken die Jan met de wensouders heeft gemaakt zijn duidelijk: zij nemen het initiatief als zij contact met hem willen, maar niet omgekeerd. "Bij de ene mama is dat 1 keer per maand een paar fotootjes. Bij de ander duurt dat wel langer, maar dat zijn dan meer filmpjes."

Het stelt de moeders gerust dat ze hem kunnen contacteren als ze dat willen. "1 van de kinderen had eens last van ernstige reflux. De mama stelde meteen de vraag of dat gekend was in de familie. Dat brengt rust en helderheid."

Gekend donorschap kan tot succesverhalen leiden, maar het is geen formule die voor iedereen haalbaar is, zegt psychologe Indekeu. "Er komt heel veel bij kijken, voor zowel de wensouder(s) als voor de donor. Ik ken situaties waarin dat zeer goed werkt, maar er zijn veel afspraken, engagement en inzet voor nodig om dit te doen werken." 

"Bovendien betekent 'gekende' donor dat die donor bekend is bij de wensouder(s), maar niet per se naar het kind toe. Men denkt dat gekende donatie goed is, omdat het kind dan later toegang tot informatie heeft, maar dat is niet altijd het geval", zegt Indekeu. De ouders kunnen ervoor kiezen dat niet aan hun kind vertellen.

In dit geval was dat wel een belangrijke voorwaarde voor Jan om aan het traject te beginnen. Ze maakten duidelijke afspraken, maar een gekende donor staat in de kliniek al zijn rechten en plichten af. "Wanneer de ouders het contact doorbreken, heeft de donor juridisch gezien eigenlijk niets om op terug te vallen", zegt Indekeu.