Nu FAGG parket inschakelt: hoe kon het zo mislopen met spermadonatie? En hoe gaat dit verder?

Vorige week dinsdag bracht de Britse krant The Guardian aan het licht dat tientallen kinderen verspreid over Europa verwekt werden met het sperma van een Deense donor die een kankerverwekkende genmutatie doorgaf. 

Daarna ging de bal ook in ons land aan het rollen. Minister van Volksgezondheid Frank Vandenbroucke (Vooruit) maakte vorige week vrijdag bekend dat er tussen 2008 en 2017 52 kinderen in ons land verwekt zijn met sperma van de Deense donor, in 37 gezinnen.

Gisteren bleek het eigenlijk 53 kinderen te gaan. Daarbij hebben 2 vrouwen een miskraam gehad, waardoor er uiteindelijk 51 kinderen zijn geboren na bevruchting met het zaad van de Deen. Ook blijkt dat van de 37 gezinnen, er 'maar' 14 in ons land wonen.

En daarmee werd de wettelijke limiet van 6 vrouwen per donor overschreden. Het bleek geen alleenstaand geval: het Federaal Agentschap voor Geneesmiddelen (FAGG) had weet van minstens 22 andere gevallen.

Even beginnen bij het begin: om een kind te krijgen met behulp van spermadonatie kan je beroep doen op een fertiliteitskliniek. Je kan sperma gebruiken van iemand die je kent, maar in de meeste gevallen wordt er een beroep gedaan op een spermabank.

De arts kiest dan een geschikte donor voor jou, en houdt in de mate van het mogelijke rekening met wensen over uiterlijke kenmerken van de donor. Die donor kan uit België komen, maar ook uit het buitenland.

Over het algemeen komt in ons land iedere gezonde man tussen 18 en 45 jaar in aanmerking om te doneren, al kunnen er specifieke voorwaarden zijn afhankelijk van het centrum. Voor je kan doneren, gebeuren er enkele gezondheidstesten. Donoren worden niet betaald, maar krijgen wel een onkostenvergoeding. 

Maar omdat er te weinig donoren zijn in ons land, doen de centra een beroep op sperma uit het buitenland, en dan vooral uit Denemarken.

Dat weten we niet, omdat dat in de beginjaren niet of niet correct werd bijgehouden. Wetenschappers schatten dat het in de laatste jaren om ongeveer 1.000 kinderen per jaar zou gaan. 

Die schatting gaat dan alleen over het aantal donorkinderen dat met hulp van 1 van de 18 Belgische fertiliteitsklinieken werd geboren. Naar het aantal spermadonaties in privécontext of in het buitenland, hebben we het raden. 

 De '6-vrouwenregel' staat beschreven in een wet van 6 juli 2007 en kwam er om te vermijden dat donorkinderen veel halfbroers of -zussen hebben.

In diezelfde wet werd ook bepaald dat er een nationaal donorregister moest komen, zodat het aantal kinderen per donor kon worden bijgehouden over verschillende centra heen. Die database - Fertidata - liet 17 jaar op zich wachten, en kwam er pas begin 2024. 

Vrouwen mogen overigens wel zonder limiet sperma van dezelfde donor gebruiken. Ook werd later aan de wet toegevoegd dat wanneer een lesbisch koppel hetzelfde sperma gebruikt bij zowel de ene als de andere vrouw, dat telt als 1 vrouw. Sommige koppels doen dat zodat hun kinderen genetisch verwant zouden zijn.

Dat de limiet in ons land een aantal keren overschreden werd, heeft meerdere redenen. Een 1e probleem: niet alle centra hielden zich aan het wettelijk maximum van 6 vrouwen. Volgens het FAGG zijn er in ons land 3 centra die binnen hun kliniek over de limiet gingen.

Bij 2 centra ging het telkens om 1 overschrijding, bij een 3e centrum ging het om 5 gevallen. Over welke centra het gaat - en hoe dat is kunnen gebeuren - is niet duidelijk.

Een 2e probleem was dat de verschillende fertiliteitsklinieken niet met elkaar in contact stonden. Tot 2024 moesten de centra een man op zijn woord geloven dat hij enkel bij hen doneerde. Er was geen manier om te achterhalen of dat waar was.

En dan is er nog een 3e probleem: sperma uit het buitenland. Het is aan de buitenlandse spermabanken om te monitoren of het quotum voor een land bereikt is. We zijn aangewezen op de eerlijkheid en zorgvuldigheid van de centra daar, want er bestaat geen Europees donorregister.

Dat is de taak van het FAGG, het Federaal Agentschap voor Geneesmiddelen en Gezondheidsproducten. Al lijkt het erop dat de '6-vrouwenregel' in de praktijk niet echt gecontroleerd werd. 

Het FAGG kwam mogelijke overtredingen pas op het spoor na zogenoemde 'biovigilantiemeldingen'. Dat zijn meldingen waarbij wordt gewaarschuwd dat er mogelijk een probleem is met de donor.

Lees: wanneer een kind een erfelijke aanleg voor een ziekte bleek te hebben, werd nagegaan welke kinderen in ons land van dezelfde donor waren. Zo kwamen ze sinds 2022 zeker 23 donoren op het spoor van wie het sperma bij meer dan 6 Belgische vrouwen werd gebruikt, onder wie de Deense donor.

Frank Vandenbroucke zegt niet op de hoogte te zijn gebracht door het FAGG.

De minister liet weten dat er 2 audits komen: 1 naar het voorval met de Deense donor, en 1 naar de werking van het agentschap in het algemeen. Hij wil ook bekijken of de nationale databank naar het verleden kan worden aangevuld zodat ook overtredingen van voor 2024 kunnen worden opgespoord.

En dan is er nog de juridische kant van het hele verhaal. Het overtreden van de 6-vrouwenregel  kan bestraft worden met een gevangenisstraf en/of een geldboete. De rechter kan bovendien een verbod uitspreken om gedurende vijf jaar enige medische of onderzoeksactiviteit uit te voeren.

Het FAGG heeft het parket gevraagd om een onderzoek te voeren naar 2 van de 3 centra die zich niet aan het quotum hielden, waaronder het centrum dat het Deense donorsperma te vaak gebruikte. Eerder verklaarde het FAGG dat die feiten verjaard waren, maar dat bleek uiteindelijk niet het geval.

Een laatste centrum komt er met een administratieve waarschuwing vanaf, omdat ze dachten dat de wettelijke limiet niet van toepassing was op buitenlandse gezinnen. 

De kans dat de kinderen die het gen dragen een schadevergoeding krijgen, is klein. Het is niet zo simpel om aan te tonen dat drager zijn van het gen, een gevolg is van het feit dat de 6-vrouwenregel door de overheid of door de fertiliteitscentra niet goed opgevolgd werd.

Die kans is veel kleiner. Sinds 1 januari 2024 is er 1 centraal Belgisch donorregister, Fertidata. Zo weten klinieken wél welk zaad in andere klinieken is gebruikt.

Daarnaast wordt in de toekomst de anonimiteit van spermadonatie afgeschaft. Op dit moment is er een wetsbepaling die ervoor zorgt dat een donorkind geen info kan verkrijgen over zijn of haar donor, maar het Grondwettelijk Hof verklaarde dat in 2024 ongrondwettig. De Belgische overheid heeft tot 30 juni 2027 om dat in een wet te gieten. 

Maar het probleem overstijgt België: er is namelijk geen Europese databank. Wanneer het quotum hier wordt bereikt, kan een donor nog steeds sperma aanleveren in andere landen. En daar is voorlopig nog geen oplossing voor. 

Wie met vragen zit, kan terecht op de site van Donae, het zorg- en expertisecentrum voor families na donorconceptie, of bij organisaties als vzw Donorkinderen.

Wie vragen heeft over zijn of haar afstamming, kan terecht bij het Vlaams Afstammingscentrum. Al loopt de wachttijd daar nu wel op tot een jaar.