Europa herbewapenen verloopt pak moeilijker dan verwacht: onzekerheid over Europees defensieplan van 800 miljard

De naam van het plan is intussen in alle stilte veranderd. Het heet nu Preparedness 2030, of Paraatheid 2030. Waarom? De Italiaanse premier Giorgia Meloni en de Spaanse premier Pedro Sanchez vonden 'ReArm' te militaristisch klinken. Voor beide landen is de oorlog in Oekraïne en de dreiging van Rusland wat verder af, dan voor pakweg Polen of de Baltische staten.  

Maar er is meer aan de hand. Spanje en Italië doen niet mee aan het belangrijkste onderdeel van het plan.  En ook Frankrijk, Nederland en nog 7 andere kleinere landen doen dat niet. 

De Europese Commissie had aangekondigd dat ze 4 jaar lang een oogje zou dichtknijpen voor extra investeringen die de lidstaten zouden doen in defensie. Die extra uitgaven (extra in vergelijking met 2021) gaat de Europese Commissie niet meetellen wanneer ze het begrotingstekort van de lidstaten berekent.

Als alle landen 1,5 procent van hun bbp (de waarde van alle goederen en diensten die een land kan produceren in een jaar tijd) extra in defensie zouden investeren, zou dat een totale investering van 650 miljard euro betekenen, rekende de Europese Commissie uit.

De deadline om die flexibiliteit aan te vragen was 30 april. Uiteindelijk hebben slechts 16 van de 27 landen de aanvraag gedaan. Het maakt wellicht dat de rekensom van de Europese Commissie niet meer klopt, en dat het bedrag van 650 miljard simpelweg niet gehaald zal worden. 

Dat grote landen als Italië, Spanje en Frankrijk geen beroep willen doen op die extra flexibiliteit hoeft niet te verwonderen. Zelfs wanneer de Europese Commissie een oogje dichtknijpt en geen rode kaart uitdeelt wanneer de extra defensie-uitgaven het begrotingstekort doen ontsporen, is er een probleem.

Het geld moet immers érgens gevonden worden. Ofwel door te besparen op andere uitgaven, ofwel door extra te gaan lenen. Dat laatste doet de overheidsschuld toenemen, terwijl die landen al een hoge schuld hebben. Het risico bestaat dat de financiële markten een hogere rente gaan vragen voor die stijgende schuld. Daarom is er in landen met hoge schulden weinig appetijt.

Ook de Belgische regeringspartijen liepen daarom niet over van enthousiasme voor het plan, maar onze federale regering heeft uiteindelijk toch een aanvraag ingediend om in aanmerking te komen voor de begrotingsflexibiliteit. 

Duitsland was er wél als de kippen bij om bij de Europese Commissie een aanvraag in te dienen om een oogje dicht te knijpen. En dat is toch wel een ommezwaai van formaat. Duitsland was vroeger de grootste verdediger van begrotingsdiscipline, en eiste ook strenge Europese begrotingsregels. Intussen is zelfs de Duitse grondwet veranderd, om extra investeringen in defensie mogelijk te maken.

Duitsland vindt zelfs dat de Europese Commissie langer dan 4 jaar een oogje moet dicht knijpen. Vroeger waren het altijd de zuiderse landen zoals Italië, Spanje en Frankrijk die aandrongen op meer begrotingsflexibiliteit. Nu die er is, maken ze er geen gebruik van, of kunnen ze er geen gebruik van maken. 

Het tweede deel van Paraatheid 2030 loopt intussen vertraging op. Het gaat om 150 miljard euro, dat de Europese Commissie zelf zou gaan lenen op de financiële markten aan een gunstige rentevoet. De lidstaten zouden dit geld zélf goedkoop kunnen lenen, om samen met andere lidstaten militair materiaal (artillerie, luchtafweer, drones, ...) te bestellen bij de Europese defensie-industrie. 

De discussie tussen de lidstaten daarover duurt langer dan verwacht. Vandaag praten de Europese ministers van Financiën erover. Onder meer de bepaling dat 65 procent van het materiaal uit Europa moet komen, zorgt voor discussie. Maar ook hier is de vraag: zal het volledige bedrag van 150 miljard euro wel worden uitgeleend door de lidstaten? Want ook deze leningen, ook al zijn ze goedkoop, verhogen de staatsschuld. 

Toen Ursula von der Leyen haar plan aankondigde, was er meteen kritiek. Waarom stelde ze niet hetzelfde voor als tijdens de coronacrisis? Toen werd het zogenoemde Herstelfonds opgetuigd, van ruim 700 miljard euro. Europa leent dat geld op de financiële markten, de lidstaten krijgen het (grotendeels) in de vorm van subsidies. Het verhoogt hun schuldenberg dus niet. Waarom niet iets gelijkaardigs doen voor defensie? Wanneer Paraatheid 2030 onvoldoende 'opbrengt', zal de roep om dergelijke 'eurobonds' of euro-obligaties weer luider worden. 

Doorslaggevend wordt de houding van Duitsland, dat klassiek niet wil weten van 'Europese schulden'. Het was door een bocht van Angela Merkel dat het coronaherstelfonds er dan toch kwam. Zal de nieuwe bondskanselier Friedrich Merz een gelijkaardige bocht maken? Op een persconferentie vorige vrijdag, na een bezoek aan Ursula von der Leyen in Brussel, leek hij de deur op een kier te zetten. 

Als er een herhaling komt, nemen we best de opmerkingen die de Europese Rekenkamer vorige week formuleerde bij het corona-herstelfonds ter harte. De Rekenkamer liet er eigenlijk geen spaander van heel: het is onzeker of het geld wel goed besteed wordt, het valt niet te controleren, er is geen geld om de euro-obligaties terug te betalen, en men heeft zich niet ingedekt tegen een stijgende rente. 

Paraatheid 2030 is een plan dat uitsluitend de instemming en medewerking van de 27 lidstaten vereist. En dat zet kwaad bloed in het Europees Parlement. Het voelt zich, zoals vaak de voorbije jaren (tijdens de coronacrisis en energiecrisis), buitenspel gezet.

De Europese Commissie gebruikt namelijk een noodprocedure uit het Europees verdrag (artikel 122), waardoor het voor het pakket van 150 miljard niet de goedkeuring van het Europees Parlement nodig heeft. Ten onrechte vindt het Europees Parlement.  Na een boze brief aan von der Leyen, volgt wellicht ook nog een klacht bij het Europees Hof van Justitie, meldde de nieuwssite Euractiv .  

Kortom: Europa 'herbewapenen' loopt een pak moeilijker dan verwacht.