Met 2 blauwe ogen en een gebroken been: Duitse regering Merz begint met grote zorgen

Het was een oefening in emoties onderdrukken en pijn verbijten, gisteren voor Friedrich – kanselier – Merz, rond 10.07 uur. Nog voor Julia Klöckner, de voorzitter van het Duitse parlement, de uitslag van zijn mislukte verkiezing tot kanselier ging voorlezen, was hij al op de hoogte gebracht. Het gaf hem de ruimte om de eerste keer te slikken voor het officiële moment waarop Klöckner de dramatische uitslag zou voorlezen en alle camera's op hem gericht waren.

Als een volleerd journalist op een vervelende persconferentie, nam hij een blad en pen op het moment dat Klöckner de microfoon opendraaide. Hij schreef het resultaat netjes met gebogen hoofd op een blad. 310. Alsof hij een geheugensteuntje zou nodig hebben, voor het getal dat hij nooit in zijn leven nog zal vergeten. 310 stemmen voor hem als kanselier. Dat zijn er 6 te weinig en vooral: dat betekent dat 18 parlementsleden uit de coalitie van zijn CDU met de CSU en SPD niet voor hem gestemd hadden.

De blamage is enorm, de chaos in het parlement nog groter: wat nu? De zitting werd geschorst, er werd overlegd, gebeld. Nooit eerder was een kanselier niet in de eerste ronde – normaal niet meer dan het eerst verplichte nummertje op een dag vol symbolen – verkozen geraakt. Na een kwartier werd duidelijk hoe het verder moest: de Duitse grondwet voorziet ergens in een ver artikel dat er binnen de 14 dagen opnieuw stemmingen moeten zijn en dat het aan de fracties is om te beslissen wanneer en hoe.

Vrij snel waren de fracties het eens om dit niet te lang te laten duren. Uiteindelijk haalde Merz het in een tweede stemronde in de namiddag wel: 15 van de 18 dissidenten raakten plots toch overtuigd. En zo begon de rest van de dag rond 16.23 uur. Met een opgeluchte Merz, die de rest van de avond een ongemakkelijke lach niet meer kon onderdrukken, alsof zijn kaakspieren autonoom beslist hadden om alle spanning los te laten.

"Eind goed al goed", zou je kunnen denken. Maar niets is minder waar, want de gevolgen van wat gisteren in de Bondsdag gebeurd is, zijn voor Merz en zijn nieuwe regering nauwelijks te onderschatten. Vooral omdat er zo veel onduidelijk blijft: op de vragen "wie" en "waarom" hebben we geen antwoord en de kans dat we het ooit zullen weten, is erg klein.

De stemming verliep namelijk in het geheim en niemand is tot nu toe naar buiten gekomen met een bekentenis. "Ik was het niet", hoorden we dan weer wel veel. Op zich is dat een absurde situatie: 18 parlementsleden willen een signaal geven door tegen te stemmen, alleen willen ze niet zeggen wie ze zijn en welk signaal ze willen geven.

Het maakt het voor Friedrich Merz en zijn ploeg des te ingewikkelder om juist te reageren. Er is het besef dat er sluimerende onvrede heerst en delen van de meerderheid zich niet zullen inhouden om koppig tegen te stemmen. Maar hoe kan je die wegnemen als je niet weet wat je juist moet wegnemen?

Ook de commentatoren en politologen hebben geen antwoord. Er zijn bij de start van een nieuwe regering genoeg redenen te vinden waarom een deel van de meerderheid ongelukkig zou kunnen zijn. Is het de inhoud van het regeerakkoord? Gaat het om de namen: wie wel of niet een ministerpost gekregen heeft?

Gaat het om Friedrich Merz zelf? Willen ze hem een lesje leren, omdat hij op het einde van de vorige legislatuur er migratiewetten door heeft gedrukt samen met de extreemrechtse AfD? Heeft het eigenlijk wel met Merz zelf te maken, of waren er socialisten boos op hun eigen sterke man die het regeerakkoord mogelijk maakte? Was het verzet georganiseerd of ging het om 18 individuen die elk op zich een goede reden hadden om tegen te stemmen?

"Er zal een sterk signaal nodig zijn", hoorde ik iemand uit de oppositie gisteren zeggen. Dat lijkt me lastig, als je geen benul hebt waar je je signaal exact naar moet richten.

Voor het startimago van de regering is dat niets minder dan een drama. Vooral omdat Friedrich Merz net kanselier geworden is met de omgekeerde belofte. Hij zou de verpersoonlijking zijn van de stabiliteit, na de Scholz-jaren die uitpuilden van interne ruzies en zwak leiderschap. "Duitsland heeft zo snel als mogelijk een sterke regering nodig", is de zin die Merz de laatste maanden het meeste uitgesproken heeft. Ook de titel van het regeerakkoord laat weinig twijfel bestaan over de intenties: 'Verantwoordelijkheid voor Duitsland'.

Dat de nieuwe meerderheid nog voor ze gestart is al niet meer lijkt samen te hangen, voorspelt het tegenovergestelde. Van 'verantwoordelijkheid' lijkt weinig over te blijven als je anoniem het land bijna in chaos stort.

Extra pijnlijk is ook dat deze regering omschreven wordt als 'de regering van de laatste kans'. Anders – zo wordt in politiek Berlijn gedacht – zou bij de volgende verkiezingen, in 2029, de extreemrechtse AfD wel eens de grootste kunnen worden. Zeker nu die AfD op zich nieuws wordt, nadat de veiligheidsdienst ter bescherming van de Grondwet – staatsveiligheid, zou je vrij kunnen vertalen – de partij in het oog houdt als rechts-extremistische organisatie.

Om de AfD-kiezers terug te winnen of de groei van de partij te stoppen, zal veel vertrouwen nodig zijn, slagkracht en communicatie. Het is moeilijk slagkrachtig te zijn als je al bij de start struikelt, een been breekt en twee blauwe ogen oploopt, terwijl de AfD vanuit de tribune applaudisseert.

Maar ook op het internationale toneel loopt Merz deuken op. De hele wereld keek gisteren toe hoe de sterke man waar - volgens hemzelf "Europa op wacht", de slechtste start ooit maakte als kanselier. Benieuwd hoe de Franse president Emmanuel Macron en de Poolse premier Donald Tusk vandaag de boomlange Duitser ontvangen. Met grote twijfels, vermoed ik, al zal je dat er niet aan zien. Maar het stabiele Duitsland waar ze op hoopten, loopt alvast op krukken en dat is de wereld niet ontgaan.

Maar stel dat het incident snel vergeten wordt, dan nog blijft de vraag hoe zeker Merz kan zijn, dat de richting die hij wil uitvaren, ook echt te realiseren valt. De christendemocraten en socialisten hebben een nipte meerderheid van 12 zetels op een totaal van 630. Hij heeft dus zo goed als de volledige steun nodig voor zowat alles dat hij wil realiseren.

En de hoekstenen van zijn beleid liggen altijd wel ergens moeilijk. Veel valt of staat met het investeringsfonds van 500 miljard voor infrastructuur en de investeringen 'zonder bovengrens' in het leger. Alleen wordt daarvoor de 'Schuldenbremse' losgelaten, de schuldenrem die Duitsland niet toelaat meer uit te geven dan er binnenkomt. Een CDU-monument, dat tot enkele maanden nog verdedigd werd door Merz zelf.

Verre van iedereen bij de christendemocraten is overtuigd van die gang van zaken. Toch zal hij al zijn partijgenoten nodig hebben, gezien de smalle meerderheid. Het wordt nog afwachten of dat lukt.

Hetzelfde geldt voor die andere hoeksteen van zijn beleid: strengere migratieregels. De grenzen gaan wat meer dicht, de controles worden fors opgevoerd. Daarbij wil Duitsland ook asielzoekers aan de grenzen kunnen terugsturen, ook vluchtelingen. Dat ligt dan weer erg gevoelig bij een groot deel van de SPD. Maar ook binnen de CDU is er geen unaniem applaus. Daar zouden de 'Merkelianen', zoals ze genoemd worden, in de nageest van 'Wir schaffen das' kunnen protesteren. 

Toch hoeft Merz niet per se te wanhopen. In tegenstelling tot de 'Kanzlerwahl', zijn de meeste stemmingen in de Bondsdag niet geheim. Dan is het moeilijk achteraf te zeggen 'ik was het niet'. Op die manier is het gemakkelijker om mensen achteraf ter verantwoording te roepen, als ze niet 'stemmachinegewijs' doen wat verwacht wordt.

Ook dat er tegen de tweede stemronde 15 van de 18 dissidenten toch zichzelf overtuigden, geeft Merz op zijn minst de hoop dat de onvrede niet structureel hoeft uit te monden in een parlementaire blokkade.

De start is magistraal gemist, maar het parcours is nog lang. Er zijn enkele beenlengtes verloren in de sprint naar 2029. Maar het kan nog: de boomlange Merz heeft alvast wel zijn beenlengte mee.