Miljonair, piloot en tegenpool van Merkel: wie is Friedrich Merz?

3 jaar en 5 maanden na het afscheid van Angela Merkel heeft Duitsland (bijna) opnieuw een christendemocratische bondskanselier. Friedrich Merz (69), een boomlange man van bijna 2 meter uit de deelstaat Noordrijn-Westfalen met een ietwat saai imago, had het 20 jaar geleden al kunnen zijn. Maar de ambitieuze politicus werd de pas afgesneden door een al even ambitieuze politica. 

Merz zet op 16-jarige leeftijd zijn eerste stappen in de politiek, bij de jongerenafdeling van de christendemocratische partij CDU. Na een carrière als bedrijfsjurist in de chemie-industrie verovert hij in 1989 als jonge dertiger een zetel in het Europees Parlement. Na 5 jaar stapt hij over naar de 'Bundestag', het federale parlement in Duitsland. In 2000 schopt hij het tot fractieleider.

Merz loopt over van ambitie en geldt op dat moment als de 'coming man' in de Duitse politiek. Dat hij niettemin niet verder dan het fractieleiderschap raakt, komt doordat de CDU op dat moment ook een 'coming lady' in haar rangen heeft: Angela Merkel.

Beide politici klimmen ongeveer tegelijkertijd op in de partij, maar hebben uiteenlopende visies. Merz vertegenwoordigt de meer conservatieve vleugel, Merkel heeft een centristisch profiel. In haar ogen is Merz veel te conservatief, meer dan ze van een christendemocraat kan verdragen.

Merkel wordt in 2000 partijleider en schuift Merz 2 jaar later opzij als fractieleider. In 2005 volgt zij en niet hij de sociaaldemocraat Gerhard Schröder op als bondskanselier. Met Merkel aan de macht lijkt de weg naar het hoogste politieke ambt afgesneden voor Merz. In 2009 stapt hij uit de politiek.

"Er was van bij het begin 1 probleem", schrijft Merkel in haar memoires 'Vrijheid'. "We wilden beiden de baas zijn."

Nu zijn politieke ambities zijn gefnuikt, kiest Merz volop voor het zakenleven. Hij bouwt een succesvolle carrière uit als bedrijfsjurist en werkt onder meer bij het advocatenkantoor Mayer Brown en als bestuurder bij BASF in Antwerpen. Hij schopt het ook tot voorzitter van de Duitse afdeling van de Amerikaanse vermogensbeheerder BlackRock, een van de grootste ter wereld. 

Merz haalt ook als zakenman de media. Hij krijgt geregeld kritiek voor de hoge vergoedingen die zijn topfuncties hem opleveren. Maar zijn bankrekening vaart er wel bij. Het zakenleven maakt van Merz een miljonair, met vandaag een geschat vermogen tussen de 1 en 5 miljoen euro. 

Merz leert in die periode ook vliegen en is nu een gediplomeerde privépiloot, die met zijn privévliegtuig (hij heeft er naar verluidt 2) door Duitsland reist. 

In 2018 kondigt Angela Merkel haar afscheid aan en als een duiveltje uit een doosje verschijnt Merz weer op de voorgrond in de Duitse politiek. Een beetje verrassend, met het etiket 'afgeschreven politicus' dat al dik 10 jaar op hem kleeft. Maar ook weer niet zo verrassend, ambitieus als hij is.

Merz is kandidaat-partijleider, maar wordt nipt geklopt door Annegret Kramp-Karrenbauer, die ook als AKK door het leven gaat en als de nieuwe Merkel op het schild wordt gehesen.

Maar de opvolging van Merkel stort de CDU in een crisis. AKK geeft het al snel op. In 2021 dingt Merz opnieuw naar het partijleiderschap, maar deze keer wordt hij geklopt door Armin Laschet, die later dat jaar door een ongelukkige kiescampagne een slechte beurt maakt tijdens de parlementsverkiezingen. De Union, het kartel van de CDU en de Beierse zusterpartij CSU, verliest nipt van de SPD en wordt naar de oppositie verwezen.

Je zou denken dat Merz, hij is dan al 66, het na 2 nederlagen voor bekeken houdt. Maar hij zet door en haalt het bij zijn derde poging dan toch. Begin 2022 is hij opnieuw partijleider en even later ook weer fractievoorzitter in het parlement, 20 jaar nadat Merkel hem op een zijspoor heeft gezet. 

Merz vaart van in het begin een duidelijk conservatieve koers. Hij steekt niet weg dat hij wil breken met de Merkel-jaren en de partij weer meer naar rechts wil doen opschuiven. Hij neemt economisch liberale standpunten in en staat voor een ander immigratiebeleid. Naar de "wir schaffen das" ("het lukt ons wel") van Merkel is het ver zoeken: Merz wil irreguliere immigratie beperken en vindt dat immigranten zich beter moeten integreren in de Duitse maatschappij.

De rechtse lijn slaat aan bij de kiezers. De Union geeft de SPD van de onpopulaire bondskanselier Olaf Scholz het nakijken in de peilingen. Merz voelt wel de hete adem van het radicaal-rechtse AfD in zijn nek. In een poging om hen de pas af te snijden, dient hij nog voor de verkiezingen een wetsvoorstel in met aanbevelingen voor een strenger asielbeleid. Hij krijgt het er enkel door met de steun van AfD zelf, de eerste keer in de naoorlogse geschiedenis dat een wetsvoorstel met de steun van radicaal-rechts wordt goedgekeurd.

Merz krijgt er heel wat kritiek voor, onder anderen van oud-bondskanselier Merkel. Zij kan de primeur in de Duitse politiek duidelijk niet smaken en verwijt Merz dat hij eerdere beloftes heeft gebroken. Merz bijt van zich af en stelt dat hij een bepaald beleid wil voeren, zodat een partij als AfD niet meer nodig is in Duitsland.

Het AfD de wind uit de zeilen nemen, lukt hem niet. De radicaal-rechtse partij (die vorige week nog door de Duitse inlichtingendienst als rechts-extremistisch werd bestempeld) wordt de tweede partij bij de parlementsverkiezingen in februari van dit jaar, na de Union van Merz. Maar Merz heeft met dat resultaat wel uitzicht op het ambt waarvan hij al zolang droomt.

Als christendemocratisch bondskanselier treedt Merz in de voetsporen van enkele illustere voorgangers. Konrad Adenauer (14 jaar kanselier, de eerste kanselier van de in 1949 opgerichte Bondsrepubliek Duitsland), Helmut Kohl (16 jaar kanselier, de man van de Duitse eenmaking) en Angela Merkel (16 jaar kanselier, de nuchtere, bekwame 'Mutti' die Duitsland door de euro-, vluchtelingen- en coronacrisis leidde): het zijn grote schoenen om te vullen. Merz zal zich zowel in het binnenland als buitenland moeten bewijzen.

"Het zal de grootste uitdaging van zijn leven worden, denk ik", zegt Johan Vanneste. De Vlaming was CEO van de regionale luchthaven Keulen-Bonn toen Merz er voorzitter van de raad van bestuur was. Vanneste is vol lof over Merz: "Het was de beste voorzitter die ik ooit gehad heb. Openhartig, communicatief, een duidelijke visie en ook een heel attente man", vertelt hij aan VRT NWS. "Ik vind het een zeer goede keuze voor Duitsland."

"Hem kennende verwacht ik een zakelijk bestuur. Ik verwacht wel dat er wat gaat gebeuren om Duitsland weer op de voorgrond in Europa te krijgen." Dat is ook nodig. De Duitsers verwachten naast een strenger migratiebeleid vooral een kanselier die hun land uit het slop trekt. Want Duitsland is een beetje in slaap gesukkeld. De economie doet het sinds de late Merkel-jaren niet zo goed en is lange tijd te afhankelijk geweest van Rusland. De infrastructuur is in een belabberde staat en de Duitsers hebben de technologische trein jaren geleden al gemist. 

Buiten de Duitse grenzen kijkt ook Europa uit naar een nieuwe, sterke bondskanselier. Om in de eerste plaats de Duits-Franse entente nieuw leven in te blazen, als motor van de Europese Unie. De besluiteloze Scholz is daar nooit echt in geslaagd, ook niet na zijn beroemde 'Zeitenwende-toespraak', na het begin van de Russische grootschalige invasie van Oekraïne.

Merz daarentegen staat te popelen om zijn rol op het wereldtoneel op te nemen. De nieuwe bondskanselier is lange tijd meer een atlanticus dan een eurofiel geweest, iemand die de banden met de Verenigde Staten altijd heeft aangehaald. Maar de Amerikaanse inmenging in de verkiezingen van februari heeft zijn vertrouwen in de VS een knauw gegeven. De Russische invasie van Oekraïne wakkert dan weer pro-Oekraïense en anti-Russische gevoelens aan.

Nog voor de verkiezingen trekt hij in december naar Kiev om de Oekraïense president Volodymyr Zelensky te ontmoeten. Onder zijn leiding zal de nieuwe Duitse regering meer wapens leveren aan Oekraïne en fors meer investeren in defensie. Het in de grondwet verankerde schuldenplafond - de 'Schuldenbremse' - wordt zelfs deels losgelaten voor defensie-uitgaven, een historisch moment in het land van "Keine Experimenten".

Wordt Merz een sterke bondskanselier? Hij lijkt in elk geval te passen in de tijd waarin we vandaag leven. Anders dan de zeer voorzichtige Scholz durft Merz de zaken wel te benoemen. Met zijn meer polariserende stijl kan hij op het wereldtoneel mogelijk zijn mannetje staan tegenover wereldleiders als Donald Trump.

"Ik heb zo'n vermoeden dat ze elkaar al kennen", zegt Vanneste, verwijzend naar Merz' verleden bij BlackRock. "Het zou me niet verbazen dat ze elkaar al ontmoet hebben. Hij zal er zeker voor zorgen dat Duitsland en de VS goede partners blijven."