Zonder extra klimaatbeleid kan Europese koolstoftaks Belgische huishoudens tot 600 euro per jaar kosten

Nu al moeten de Europese zware industrie, de elektriciteitsproducenten en de luchtvaart betalen voor elke ton CO2 die ze uitstoten. De koolstofmarkt ETS, languit het "emissions trading system", regelt dat. Zo wil de EU de uitstoot van broeikasgassen naar beneden halen in de strijd tegen de klimaatverandering. Tegen 2030 wil Europa immers al 55 procent minder broeikasgassen uitstoten dan in 1990.

Maar vanaf 2027 komt er naast het ETS een extra Europese koolstoftaks op fossiele brandstoffen bij, het ETS2. Vanaf dan wordt er ook een prijs gekleefd op de uitstoot in onder andere het verkeer en om huizen te verwarmen. In principe betaalt de producent van de fossiele brandstoffen de taks, maar de kosten zullen doorgerekend worden naar de verbruiker. Fossiele brandstoffen zullen dus wat duurder worden.

Wie zijn huis verwarmt op stookolie of aardgas én met een benzine- of dieselwagen rijdt, zou zijn energiefactuur daardoor wel eens flink omhoog kunnen zien gaan. Beleidsexpert Bright Adiyia van de Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek VITO en voorzitter van Groen Limburg (en enkele maanden geleden nog kandidaat-voorzitter voor Groen) heeft de effecten van die taks becijferd.

"De bedoeling van het rapport is beleidsmakers informeren met welke keuzes ze energie betaalbaar kunnen houden", zegt Adiyia in De Wereld Vandaag. "Maar we willen ook burgers en bedrijven laten weten wat eraan komt, zodat zij goed geïnformeerd keuzes kunnen maken over de verwarming van hun huis of de aankoop van een wagen."

Nochtans is het niet gemakkelijk om te voorspellen hoeveel duurder fossiele brandstoffen precies zullen worden. Veel hangt af van hoeveel vraag er zal zijn. Hoe kleiner de vraag, hoe goedkoper ze zullen zijn. Of omgekeerd: hoe groter de vraag, hoe duurder.

"De impact hangt af van welk aanvullend beleid beleidsmakers zullen voeren", zegt Adiyia. "Brandstofleveranciers zullen uitstootrechten moeten aankopen om CO2 uit te stoten. Al die rechten worden geveild op de markt, en de totale hoeveelheid rechten daalt (ze worden jaar na jaar doelbewust afgebouwd, red.). Zo krijg je door vraag en aanbod een prijsprikkel om minder fossiele brandstoffen te leveren en gebruiken."

"Het is dus belangrijk dat beleidsmakers in alle Europese lidstaten, maar ook in België, erop inzetten om de vraag naar fossiele brandstoffen te laten dalen en hernieuwbare-energiebronnen te promoten."

Maar goed, over hoeveel geld hebben we het dan?

"Gezinnen met goed geïsoleerde huizen, een warmtepomp en een elektrische wagen zullen geen meerprijs zien op hun energiefactuur", zegt Adiyia. "Maar voor gezinnen in slecht geïsoleerde huizen, die verwarmen op aardgas of stookolie en met een diesel- of benzinewagen rijden, kunnen de meerkosten oplopen tot 650 euro per jaar als er geen aanvullend beleid komt."

"Dat onderstreept nog maar eens het belang van onze woningen renoveren, warmtepompen en zonnepanelen installeren en van openbaar vervoer toegankelijk maken."

Die 650 euro is weliswaar de bovengrens. Het gaat dan om een huishouden met een relatief hoog inkomen dat geen beroep kan doen op sociale of verlaagde tarieven, dat een slecht geïsoleerd huis verwarmt met stookolie (de fossiele energiebron die de meeste uitstoot veroorzaakt) en dat grote afstanden rijdt met een diesel- of benzinewagen.

Maar alleen al verwarmen met gas, kan de factuur al sterk verlagen. Wie een slecht geïsoleerd huis verwarmt met aardgas en rijdt met een diesel- of benzinewagen, zal de jaarlijkse kosten met 375 euro zien stijgen. Is dat huis goed geïsoleerd, dan dalen de meerkosten al naar 170 euro per jaar.

Toch heeft Europa een systeem voorzien dat die kosten kan drukken voor de meest kwetsbare huishoudens en kleinste ondernemingen: het Sociaal Klimaatfonds. Daarin belandt een kwart van alle opbrengsten van het ETS2. België krijgt daar tot en met 2032 zo'n 1,66 miljard euro uit. 

Maar er zit een addertje onder het gras. Ons land zal dat geld pas krijgen wanneer het een nieuw klimaatplan indient bij de Europese Commissie. Maar doordat de regio's het niet eens raken over de klimaatinspanningen die ze moeten leveren, mist België deadline na deadline.

Europa vraagt dat België zijn uitstoot tegen 2030 terugbrengt met 47 procent in vergelijking met 2005. De nieuwe Vlaamse regering wil de lat voorlopig slechts op 40 procent leggen, en momenteel ziet het ernaar uit dat zij zelfs die doelstelling niet zal halen.

Toch zou die 1,66 miljard euro van het ETS2 België goed van pas komen. "De federale klimaatadministratie heeft al becijferd dat die inkomsten volstaan om de koopkracht van de meest kwetsbaren te behouden", zegt Adiyia. "Dat kan met tijdelijke, gerichte inkomenssteun maar ook met gerichte investeringen in renovaties."

"Die steun is immers tijdelijk. Het is dus belangrijk dat de beleidsmakers op lange termijn denken en het voor iedereen mogelijk maken om zijn woning te renoveren, en om de switch te maken richting elektrisch transport en openbaar vervoer. Daar moet nu op ingezet worden."    

Adiyia heeft zelf wel een idee over welke maatregelen daar het best voor in aanmerking komen. "Al dan niet collectieve renovaties, het betaalbaar en toegankelijk maken van openbaar vervoer..."

"In Frankrijk bijvoorbeeld subsidieert de overheid social leasing. Wie er een beperkt inkomen heeft, kan er een elektrische wagen leasen met een beperkt budget. Ook daar zou geld naartoe kunnen gaan in ons land."

Pas deze zomer zal duidelijk worden welke maatregelen de Vlaamse regering naar voren zal schuiven binnen het kader van het Sociaal Klimaatfonds. Dat laat Vlaams minister van Klimaat Melissa Depraetere (Vooruit) weten.

Haar woordvoerder wijst erop dat Vlaanderen nu al een aantal energiemaatregelen heeft genomen "die mensen moeten aanmoedigen om de overstap te maken naar properdere en goedkopere energie". "Denk aan Mijn Verbouwlening, Mijn Verbouwpremie, collectieve renovatie via groepsaankopen, maar ook aan de taxshift op Vlaams en federaal niveau."

Zo'n taxshift moet fossiele brandstoffen duurder maken en elektriciteit goedkoper. Het voornemen staat in het Vlaams regeerakkoord, maar hoe die taxshift er precies moet uitzien, blijft voorlopig onduidelijk.

Volgens haar woordvoerder werkt de minister aan nog meer maatregelen om de energiefactuur voor de Vlaming te drukken, "maar daarover is het nu nog te vroeg om te communiceren". Daar zou de volgende dagen of weken verandering in kunnen komen.