De Duitse regering van de "laatste kans": Merz trapt af, met grote verwachtingen

Hij had 20 jaar geleden al willen staan waar hij nu staat. Maar toen botste Friedrich Merz op iemand anders met ambitie: Angela Merkel. Ze zijn generatiegenoten en maakten in dezelfde periode carrière bij de christendemocraten. Maar voor beiden was er geen plaats, Merkel ontpopte zich tot machtsvrouw en Merz vertrok.

Jarenlang was hij een succesvolle zakenman, met een goedgevulde bankrekening, inclusief eigen vliegtuig. De dag dat Merkel aankondigde dat ze ermee ging stoppen, was de dag dat Merz besliste om terug te keren naar de politiek.

Dat hij nu uiteindelijk toch de eed aflegt als kanselier, zou hij zelf 20 jaar geleden amper hebben geloofd. Dat hij wil afrekenen met het verleden, sijpelt wel duidelijk door in het regeerakkoord en het type kanselier dat Merz wil zijn: niet Scholz en al zeker niet Merkel.

Vraag Duitsers naar hun 2 vorige bondskanseliers en 2 woorden komen steevast terug: "langweilig" (saai) en "leise" (stil en rustig). Dat laatste dan vooral over Olaf Scholz. De kans dat ze dat ooit over Merz zeggen, is dan weer erg klein. Hoewel hij al eens kan vervallen in techniciteit, brengt hij zijn boodschap allesbehalve saai of stil. Tijdens debatten voor de verkiezingen kwam hij vaak presidentieel maar duidelijk over, een eigenschap waar we Olaf Scholz zelden op betrapt hebben.

Het is dan ook zijn uitgesproken doel om Duitsland weer een rol op het internationale toneel te geven. En naast een plan, is een stem en een voorkomen even belangrijk. Merz wil die rol gaan spelen. Dat deed hij alvast op het congres van de EVP, de Europese Volkspartij waarbinnen de CDU de belangrijkste partij is (en waar ook CD&V deel van uitmaakt) in de Spaanse stad Valencia, waar zijn speech op lang applaus kon rekenen.

Maar ook de steun aan Oekraïne zal niet langer worden toegekend met aarzelend gemompel, maar met forse taal. En zo wil Merz ook andere thema's in Europa zetten en Duitsland de leidende rol, die het land onder Merkel had, teruggeven. Alleen niet door daar, zoals Merkel, jarenlang over te doen en natuurlijk te vervellen tot de leider van het continent, maar door meteen fors te zeggen waar het op staat.

Ook in eigen land zal de communicatiestijl van Merz even belangrijk zijn als zijn verwezenlijkingen: de Duitsers willen op zijn minst horen dat er een plan en een idee is om de grote uitdagingen aan te pakken. Al is Merz’ sterkte ook op sommige momenten zijn zwakte: zo gaat hij af en toe verbaal uit de bocht, waardoor hij al eens in een populistische sloot belandt.

Zo zei hij tijdens een debat onder meer eens dat asielzoekers nieuwe tanden krijgen, terwijl Duitsers niet aan een tandartsafspraak geraken. En vlak voor de verkiezingen, zei hij nog dat het tijdperk van links voorbij was, niet meteen een vriendelijke uitnodiging aan je toekomstige socialistische regeringspartner.

Maar met woorden alleen zal het niet lukken: er moet ook iets in de verpakking zitten. Want de Duitsers smachten meer dan ooit deze eeuw naar een geschenk dat hen nog eens kan doen lachen. Het vertrouwen in de politiek is onder de regering-Scholz diep weggezakt, het geloof in het eigen land nog meer. Dat de belabberde economie thema nummer 1 was bij verkiezingen, op de voet gevolgd door migratie, is in het land van het "Wirtschaftswunder" en de "Wilkommenskultur" des te opmerkelijker.

Een breuk met het beleid wordt dan ook gezien als noodzakelijk. Anders – zo wordt in politiek Berlijn gedacht – zou bij de volgende verkiezingen, in 2029, de extreemrechtse AfD wel eens de grootste kunnen worden. "Het is de regering van de laatste kans", is het motto in Duitsland. Zeker nu die AfD op zich nieuws wordt, nadat de veiligheidsdienst ter bescherming van de Grondwet – staatsveiligheid, zou je vrij kunnen vertalen – de partij in het oog houdt als rechts-extremistische organisatie.

Eerder werden ook al afdelingen in het oosten van Duitsland als rechts-extreem in de gaten gehouden en net daar scoren ze electoraal heel goed. De recente uitspraak geeft de partij extra aandacht en opent opnieuw de discussie of er een verbod moet komen op de AfD, toch de grootste oppositiepartij en momenteel goed voor bijna een kwart van de stemmen in de peilingen.

Om dus de AfD-kiezers terug te winnen of de groei van de partij te stoppen, zal veel vertrouwen nodig zijn, slagkracht en communicatie. 

Om Duitsland er weer bovenop te krijgen, zal veel geld nodig zijn. De Duitse economie zweeft de voorbije jaren tussen recessie en stagnatie. Om bedrijven te helpen, hadden de coalitiepartners hun eigen recepten: voor de SPD mochten bedrijven die investeren in Duitsland subsidies en vrijstellingen krijgen, de CDU en CSU zetten dan weer alles op lastenverlagingen. Uiteindelijk wordt het een mix, waarbij goedkope energie een sleutelrol moet spelen. Duitsland werd de voorbije jaren dan ook snoeihard getroffen door het wegvallen van goedkoop Russisch gas.

Ook de werkloosheidsuitkeringen worden minder gul, wat meer Duitsers moet stimuleren om aan de slag te gaan. Lasten mogen niet stijgen en vanaf 2028 zal ook de vennootschapsbelasting iets dalen.

Bovendien speelt dat zich af tegen het decor van een land dat steeds verder afbladdert: de infrastructuur is er van spoor tot school, van 'autobahn' tot wifi-router op vele plaatsen slecht aan toe. Om de achterstand en de toekomstige achterstand weg te werken, is een budget van 500 miljard euro gereserveerd. Een bedrag dat erg hoog lijkt, maar de nood is niet min.

Ook de Bundeswehr, het Duitse leger, moet zich de komende jaren geen zorgen maken over de financiering. Na decennialang onderinvestering, werd de bocht de voorbije jaren onder de regering-Scholz en de populaire minister van Defensie Boris Pistorius (SPD) ingezet. Pistorius mag ook de komende jaren blijven zitten en mag van Merz geld uitgeven "whatever it takes": de internationale situatie is er niet naar jezelf op defensievlak te beperken. Zeker als Duitsland ook op dat vlak in Europa eindelijk een prominentere rol wil spelen, is de redenering.

Daarvoor moest wel een eerste 'Merkel-monument' op de schop: de 'Schuldenbremse', de schuldenrem. Onder Merkel werd vastgelegd dat Duitsland – kort samengevat – niet meer geld mag uitgeven dan het binnenkrijgt. Een principe waar ze bij de CDU lang trots op waren en ook Friedrich Merz verdedigde het nog tijdens de campagne.

Maar gedwongen door de realiteit van een tekort aan investeringen, gaat die rem op de schop. Al zullen ze bij de CDU liever spreken over een hervorming. Dat werd nog snel met het oude parlement geregeld, om zeker te zijn dat dat zou lukken.

Intussen heeft Duitsland bij Europa als eerste land een aanvraag ingediend om investeringen in defensie buiten de begroting te mogen houden, om zo zelfs te ontsnappen aan de strenge Europese begrotingsregels die theoretisch maar 3 procent schulden toelaten.

Van eigen schuldenrem naar schulden voorbij de Europese begrotingsregels: Friedrich Merz' toekomstige regering neemt hier twee forse bochten na elkaar.

Niet alleen op begrotingsvlak, maar ook voor migratie gaat een Merkel-monument op de schop: de tijd van de 'Wilkommenskultur' is voorbij. Merz heeft volledig afstand genomen van zijn partijgenote en voorgangster, die in 2015 nog overtuigd zei: "Wir schaffen das."

Want voor steeds meer Duitsers voelt het ook aan als: "Wir schaffen es nicht." De grote migratiestromen van de voorbije jaren zijn niet altijd even goed opgevolgd en ook de inburgering laat te wensen over. Dat er de voorbije jaren geregeld aanslagen waren met Syrische of Afghaanse asielzoekers die al dan niet illegaal in Duitsland waren, heeft tot veel woede geleid.

Het gevolg is dat Duitsland – in navolging van wat we ook in Nederland en België hoorden – zijn strengste migratiebeleid ooit krijgt. Het was een moeilijke noot om te kraken: hoewel beide partijen, zowel de CDU/CSU als de SPD, pleitten voor strengere migratieregels, was het vooral de vraag hoe streng die dan wel echt mochten zijn.

Niet geremd door veel Europese regels en realiteitszin, ging de CDU vol op het orgel. De grenscontroles worden uitgebreid. De nieuwe minister van Binnenlandse Zaken Alexander Dobrindt (CSU) zal strenge controles afkondigen. Het aantal politieagenten aan de grenzen zal worden opgedreven en mensen zullen worden tegengehouden. "In bepaalde gevallen zullen dat ook mensen zijn die asiel willen aanvragen", zei Dobrindt daarover.

Bovendien wil Duitsland ook in Europa mee aan de kar trekken, om meer landen als veilig te laten verklaren en het Europese asielsysteem sneller te maken. "Het gaat veel te traag", zei Dobrindt daar nog over.

Om het als 'regering van de laatste kans' echt waar te maken, zal hoe dan ook op vlak van migratie en integratie geleverd moeten worden. Door vanaf dag 1 strengere grenscontroles af te kondigen, wil de regering op zijn minst een signaal geven.

Sowieso wordt het een hele uitdaging om het schip op koers te houden. De kapitein weet welke richting hij moet volgen: een 'verantwoordelijke centrumkoers voor Duitsland', zoals de titel van het regeerakkoord aangeeft. De twee 'oerpartijen', CDU/CSU en SPD, moeten dat in principe ook kunnen.

Dat de oppositie – op de Groenen na – volledig bestaat uit een radicale partij op links en een extreme op rechts, zal dat niet makkelijk maken. Beide, niet geremd door een verleden van verantwoordelijkheid opnemen, kunnen ongegeneerd hard op Merz en zijn schip inbeuken. Het zal geregeld pompen of verzuipen worden en handig bijsturen, om de haven tegen 2029 te bereiken.