"Miljoenen mensenlevens staan op het spel": stopzetting van USAID maakt nu al wereldwijd slachtoffers

Sinds begin februari is de Amerikaanse internationale hulporganisatie USAID zo goed als volledig ontmanteld: het hoofdkwartier in Washington D.C. werd gesloten, over de hele wereld verloren ongeveer 60.000 medewerkers hun job en duizenden anderen kregen verlof.

Volgens Elon Musk, die met zijn adviesraad DOGE het brein is achter de grootschalige herorganisatie van de Amerikaanse overheid, is de schade "niet meer te herstellen" en zal USAID volledig opgedoekt worden.

Voor miljoenen mensen overal ter wereld was de hulporganisatie een laatste strohalm waaraan ze zich konden vastklampen. Met een budget van vele miljarden dollars was USAID met voorsprong de grootste humanitaire hulporganisatie ter wereld, actief in meer dan 100 landen. Nu al wordt duidelijk dat de stopzetting van Amerikaanse hulp miljoenen mensenlevens zal eisen.

Een grote hap van het Amerikaanse hulpbudget was bestemd voor verschillende landen op het Afrikaanse continent. In de lijst met 10 landen die in 2023 het meeste hulp ontvingen, staan 5 Afrikaanse landen, en allemaal worden ze door interne conflicten geteisterd. Het stopzetten van Amerikaanse hulp dreigt vooral in die landen nu al slachtoffers te maken.

In Ethiopië, het land dat na Oekraïne het meeste middelen ontvangt, is de toestand zorgwekkend. De burgeroorlog in de noordelijke regio Tigray veroorzaakt een humanitaire ramp en miljoenen mensen zijn afhankelijk van voedselhulp. USAID voorzag voor een groot deel in die hulp, met onder meer voedselpakketten, medische zorg en schoon water voor getroffen gemeenschappen. 

Die voedselhulp dreigt nu volledig weg te vallen. Vorige maand werd melding gedaan van bijna 35.000 ton aan graan, peulvruchten en plantaardige olie dat vaststond en dreigde te rotten in de haven van buurland Djibouti. De lading voedsel kon 2,1 miljoen mensen een maand lang van eten voorzien, maar er bleek geen geld meer om chauffeurs en benzine te betalen om al het voedsel van de haven naar Ethiopië te transporteren. 

En daardoor dreigen veel intern ontheemden om te komen van de honger. "We zullen in stilte sterven", getuigt Tsege, één van de 2,4 miljoen mensen in de Ethiopische regio Tigray die afhankelijk zijn van die humanitaire voedselhulp.

"Het is al moeilijk om een dag zonder voedsel door te komen, laat staan 90 dagen (de voorlopige periode waarvan Trump heeft beslist om de geldkraan dicht te draaien, red.). We vrezen dat we gedoemd zijn om te sterven."

USAID voorziet lang niet alleen in voedselhulp, ook voor de behandeling van het virus hiv is de organisatie onmisbaar voor veel landen. Iemand kan jarenlang met hiv leven zonder klachten als ze behandeld worden met hiv-remmers, maar veel landen zijn voor die medicatie afhankelijk van de Verenigde Staten.

"Als ze stoppen met hun medicatie te nemen, kunnen ze de infectie doorgeven aan hun sekspartners, of moeders aan hun ongeboren kinderen", vertelt Christopher Mugo. Hij is een Duitse dokter die werkt in een hiv-kliniek in Nairobi, de hoofdstad van Kenia. Mugo vreest dat het virus nu opnieuw zal opflakkeren en slachtoffers zal eisen, een angst die gedeeld wordt door veel van zijn patiënten.

"Ik heb erg veel schrik", vertelt Priscilla, een patiënt in de kliniek van dokter Mugo. "Als mijn kinderen mij verliezen, wie zal dan voor hen zorgen? Ze kennen hun vader niet, ze kennen niemand. Ik ben erg bang voor mijn kinderen."

Ook in Zuid-Afrika sluiten heel wat ziekenhuizen die patiënten met hiv behandelen. Nochtans is er geen enkel land in de wereld waar er meer besmettingen zijn dan in Zuid-Afrika. Er leven naar schatting 7,7 miljoen mensen die besmet zijn met het virus, maar nu de Amerikaanse fondsen opdrogen, kan het zorgpersoneel niet langer betaald worden en worden alle preventiecampagnes stopgezet. 

De UNAIDS, het hiv-hulpprogramma van de Verenigde Naties, probeert het Amerikaanse gat op te vullen, maar dat verloopt moeizaam. De organisatie berekende dat door de stopzetting van USAID elke dag 2.000 mensen extra besmet zullen geraken met het hiv-virus. 

"Dergelijke verstoringen in het hiv-programma kunnen 20 jaar aan vooruitgang ongedaan maken. Dat kan leiden tot 10 miljoen bijkomende gevallen van hiv en 3 miljoen hiv-gerelateerde doden", vertelt Tedros Ghebreyesus, de directeur-generaal van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO). Ook zijn organisatie moet een vijfde van het budget inleveren nadat de VS, als grootste geldschieter, beslist heeft om zich uit de WHO terug te trekken.

"Als de VS de geldkraan eind dit jaar niet opnieuw opendraait, dan zullen we daarbovenop in de komende 4 jaar ruim 6 miljoen hiv-doden optekenen", waarschuwt hij. "Miljoenen mensenlevens staan op het spel."

Naast projecten in Afrika, voorziet USAID ook middelen voor programma's op het Europese continent. Meer zelfs, in 2023 was meer dan 16 miljard dollar bestemd voor Oekraïne. Het land is daarmee de grootste ontvanger van Amerikaanse hulp. Ook in Oekraïne merken ze nu al de gevolgen van de stopzetting.

Verschillende opvangcentra voor Oekraïeners die in eigen land op de vlucht zijn voor de oorlog, kunnen de eindjes nog maar moeilijk aan elkaar knopen. Hanna Riasna, directeur van een opvangkamp in de Oekraïense regio Loehansk, zegt dat de voorraden op een kritiek punt staan.

"We zijn nu op zoek naar andere partners die ons kunnen helpen om een nieuw gebouw om te vormen tot een opvangplaats", vertelt Riasna. Ze staat op de derde verdieping van een gehavend flatgebouw. "Dankzij onze Amerikaanse partners konden we dit gebouw ombouwen en uitbreiden. Maar er lopen nog andere programma's die niet gesteund worden door andere sponsors, zij (USAID, red.) waren de enigen."

Ook "Ocean of Kindness", een revalidatiecentrum in Oekraïne waar mensen met ernstige verwondingen of chronische ziektes worden opgevangen, ziet de toekomst somber in. Volgens de directeur van het centrum Olha Volkova zal het over 2 maanden noodgedwongen de deuren moeten sluiten. "Het programma wordt spijtig genoeg niet verlengd. Het maakt deel uit van de programma's die geen financiering meer ontvangen", zegt ze.

Liudmyla, een oudere Oekraïense patiënte in het centrum, zal daardoor noodgedwongen andere oorden moeten opzoeken. "Ik heb 3 breuken in mijn ene been en ben gewond aan het andere", vertelt ze. "Ik ben hier aan het revalideren en voel me beter, ik ben zelfs gestart met wandelen." Toch heeft ze nog steeds krukken nodig, en het is niet zeker dat ze die zal kunnen houden als het centrum de deuren sluit. 

Naast projecten in Europa worden bijvoorbeeld ook programma's in Colombia (om jongeren die in armoede opgroeien te ondersteunen) en in Vietnam (om slachtoffers van het Amerikaanse gif Agent Orange, dat tijdens de Vietnamoorlog werd ingezet, te helpen) stopgezet.

Zowel de VS als de rest van de wereld is slechter af zonder USAID. Volgens een onderzoek van de Boston University zijn nu al tienduizenden mensen overleden aan de gevolgen van de stopzetting van USAID, en zal dat aantal alleen nog maar oplopen als de financiering van USAID niet meer op gang komt. 

Voor alle duidelijkheid: de financiering van USAID werd voorlopig enkel gepauzeerd, niet volledig stopgezet. Bovendien heeft een federale rechter deze maand beslist dat de ontmanteling van USAID "onwettig" is, en hij beval Elon Musk en Donald Trump om geen medewerkers meer te ontslaan.

Het blijft echter afwachten wat die uitspraak betekent voor de hulporganisatie. Volgens medewerkers heeft USAID 80 procent van zijn programma's stopgezet, en het lijkt erg moeilijk om de werking opnieuw op te starten. 

Brooke Nichols, hoofddocent aan de Universiteit van Boston en hoofd van het onderzoek naar de impact van de ontmanteling van USAID, denkt dat het vertrouwen tussen de VS en zijn lokale partners volledig verdwenen is. "Het is erg moeilijk om de knop om te draaien als die eenmaal afgezet is", zegt ze. "Vooral omdat er geen medewerkers meer zijn om de knop opnieuw aan te zetten."

Bovendien is er in het Witte Huis voorlopig weinig animo om de financiering van USAID opnieuw op te starten. Meer zelfs, er circuleren plannen om de medewerkers van de hulporganisatie verder te reduceren tot slechts 400 mensen.

Op zijn platform Truth Social schreef Trump begin deze week nog - zonder daarvoor bewijs te leveren - dat de hulporganisatie "corrupt" is en "fraudeert" met overheidsgeld. "De corruptie binnen USAID is ongekend. Het moet worden opgeheven!"

De regering van Donald Trump lijkt vastberaden om zich achter de "America First"-plannen te scharen, en dus ontwikkelingshulp verder af te bouwen, ongeacht de menselijke kost.