Technisch en beroepsonderwijs nog te vaak 2e keuze: berucht 'watervalsysteem' moet op de schop volgens Voka

Voka trekt aan de alarmbel. "Praktijkgerichte opleidingen vervullen een cruciale rol op de arbeidsmarkt van vandaag en morgen", zegt Voka-onderwijsexpert Julie Beysens. Vlaamse ondernemingen zijn volgens de werkgeversorganisatie hopeloos op zoek naar goed technisch personeel. "9 op de 10 ondernemingen geeft aan die vacatures moeilijk in te vullen." 

Toch kampen technische en beroepsopleidingen met een negatief imago. 43 procent van de Belgen ziet praktijkgericht onderwijs als iets negatiefs. Dat blijkt uit een recent Europees opinieonderzoek.

"Dat is veel meer dan het Europees gemiddelde." Onterecht, volgens Beysens. "Wie zal anders onze huizen bouwen, zonnepanelen installeren, en ons door de digitale transitie loodsen? Zonder praktisch geschoolde talenten zakt onze Vlaamse economie als een pudding in elkaar."

En dus komt Voka met een uitgebreid plan om ons technisch en beroepsonderwijs te verbeteren . Centraal daarin staan een stevige basis voor alle leerlingen, een goede studie-oriëntering en een sterke samenwerking met het bedrijfsleven. Voka zal hierover in gesprek gaan met Vlaams minister van Onderwijs Zuhal Demir (N-VA), de onderwijskoepels en met de scholen en leerlingen zelf.

Door het negatieve imago van technische en beroepsrichtingen, krijgen jonge mensen die deze opleidingen volgen niet altijd de erkenning die ze verdienen. De grote boosdoener is volgens Beysens het zogenaamde 'watervalsysteem'. 

Dit systeem creëert het idee dat zoveel mogelijk kinderen naar het algemeen secundair onderwijs moeten gaan, om hen de best mogelijke onderwijskansen te bieden. Wie zich daar niet thuis voelt of niet de beoogde resultaten haalt, kan 'altijd later nog' kiezen voor technisch of beroepsonderwijs.

Dat idee zit niet enkel ingebakken in de hoofden van mensen, maar ook in de regelgeving. "Dit heeft tot gevolg dat een heel waardevol onderdeel van het onderwijs in een negatief daglicht komt te staan, onderaan de onderwijsladder." 

"Maar het arbeidsmarktgericht onderwijs verdient beter. Er is dringend nood aan een horizontaal model met gelijkwaardige trajecten. Dus geen verticale hiërarchie meer", klinkt het. 

Dat moet ertoe bijdragen dat leerlingen trots en bewust kiezen voor een meer praktische opleiding. Dat is momenteel lang niet altijd het geval. Heel wat leerlingen komen in praktijkgericht beroepsonderwijs terecht zonder er zelf voor te kiezen: ze belanden in de zogenaamde 'B-stroom'. 

"Dit systeem werkt erg stigmatiserend", zegt Beysens. "Leerlingen komen zo in de B-stroom terecht vanuit een negatieve onderwijservaring: ze zijn niet geslaagd voor het lager onderwijs. Wij willen daar een positiever verhaal van maken, leerlingen de keuze geven om die praktijkgerichte stroom te nemen." 

"Want de gevolgen zijn niet min: wie niet start in de 'geprezen' doorstroomrichtingen, vertoont vaker een lagere betrokkenheid bij de school, en een groter gevoel dat het onderwijs niet voor hen is." 

Volgens Voka begint het probleem al bij de kwaliteit van het lager onderwijs. "Dat schiet tekort en moet worden bijgespijkerd, blijkt ook uit internationale vergelijkingen. Voor basisvaardigheden zoals taal, wiskunde en wetenschappen, scoren te veel leerlingen ondermaats aan het einde van de lagere school. Dat zorgt ervoor dat steeds meer leerlingen doorstromen naar het secundair onderwijs zonder getuigschrift. De nieuwe eindtermen zullen hier hopelijk verbetering in brengen."

Het aantal leerlingen in de B-stroom is op 5 jaar tijd toegenomen met iets minder dan 20 procent. En zo komen dus ook meer jongeren verplicht terecht in een praktische studierichting. 1 op de 4 leerlingen in de B-stroom haalt niet de minimumdoelen basisgeletterdheid.

Daar komt nog bij dat 12-jarige leerlingen in Vlaanderen automatisch mogen overgaan van het lager naar het secundair onderwijs. "Zelfs als ze op dat moment nog maar in het 4e of 5e leerjaar zitten door te dubbelen." Dat systeem zorgt volgens Voka voor een grote mate van leerachterstand bij heel wat leerlingen, vaak gecombineerd met moeilijke thuissituaties of leerproblemen. 

"We moeten ons afvragen of alle leerlingen die in de B-stroom terechtkomen, daar wel op hun plaats zitten. Velen zijn misschien wel gebaat bij een jaartje langer in het basisonderwijs." 

"De diversiteit in de B-stroom zorgt vaak ook voor bijna onwerkbare klassituaties, waar bijna ongeletterde kinderen les volgen samen met jongeren die al klaargestoomd kunnen worden tot onze toekomstige vakmensen."

Daarom pleit Voka voor een remediëringsklas, waar jongeren die op 13-jarige leeftijd nog geen getuigschrift basisonderwijs hebben gehaald, de kans krijgen om hun basisvaardigheden bij te werken. Daarna kunnen ze beter voorbereid doorstromen naar bso, tso, aso of BuSO (Buitengewoon Secundair Onderwijs). 

"Ook de benaming A-stroom en B-stroom is heel negatief, en nefast voor het imago", vindt Beysens. "Meer neutrale termen zoals praktische, remediërende en theoretische stroom zouden minder stigmatiserend klinken."

Het A-B-systeem zorgt er ook voor dat kinderen die wél zouden floreren in technische richtingen, daar niet meteen voor kunnen kiezen. "In de A-stroom zitten heel wat technisch en praktisch aangelegde jongeren, die toch niet naar een meer praktische opleiding mogen gaan, omdat ze hun getuigschrift basisonderwijs behaald hebben."

Jongeren kunnen op dit moment dus geen positieve keuze maken voor een praktijkgerichte opleiding in de eerste graad. En dat zorgt soms dan weer voor negatieve onderwijservaringen, volgens Beysens: "Sommige leerlingen hebben het vandaag moeilijk in de A-stroom, terwijl we hun talenten echt nodig hebben in beroeps- en technische opleidingen." 

"Laat leerlingen vanaf het eerste jaar in het middelbaar zelf kiezen tussen theoretisch gericht onderwijs en een praktijkgerichte opleiding", is de boodschap van Voka. 

Nog een manier om het imago van technische en beroepsopleidingen op te krikken: strengere toegangsvoorwaarden voor instromers. "Momenteel kunnen leerlingen op gelijk welk moment in het schooljaar instromen in deze richtingen, zonder dat daar voorwaarden aan worden gesteld. Zo geef je het signaal dat je er niets voor moet kunnen."

"Concreet kan een leerling die nog nooit met elektriciteit heeft gewerkt, dus zonder enige voorkennis doorschuiven naar de opleiding elektriciteit. Dat zorgt ervoor dat de leerkracht weer van nul moet beginnen, en vertraagt de klas. Een voorbereidende module of een taak kan helpen om dat probleem te verhelpen."

Nog een vraag waarover Voka zich buigt: hoe krijgen we sterke leerkrachten voor de klas in het praktijkgericht onderwijs? Er is een hoge nood aan praktijkleerkrachten die voeling hebben met het bedrijfsleven.

"Maar vaak zijn klassen in de 2e en 3e graad uitdagendere klassen. Voor jongere leerkrachten is het niet altijd makkelijk om die het hoofd te bieden." Met incentives voor ervaren leerkrachten, hoopt Voka hen toch te overtuigen: "Dat kunnen financiële bonussen zijn, maar ook kleinere klasgroepen, of ultramodern schoolmateriaal." 

En ook ondernemingen kunnen een drijvende kracht zijn voor kwaliteitsvol onderwijs. Leerlingen moeten volop kunnen proeven van de arbeidsmarkt. "Stages, duale trajecten en bedrijfsgerichte samenwerking moeten een cruciaal onderdeel uitmaken van de opleidingen." Voka wil dat scholen en bedrijven daarbij streven naar langetermijnrelaties waarbij kennis, expertise en middelen continu gedeeld worden.