VS, Rusland en Oekraïne hebben akkoord over gedeeltelijk staakt-het-vuren: dit weten we al

Het Witte Huis, het kantoor van de Amerikaanse president, heeft in de loop van de dag 2 afzonderlijke persberichten de wereld ingestuurd: een over een akkoord met Rusland en een ander over een akkoord met Oekraïne . De akkoorden zijn een gevolg van de gesprekken die de Verenigde Staten de voorbije dagen in Saudi-Arabië met zowel Oekraïne als Rusland heeft gevoerd.

Uit de 2 persberichten wordt duidelijk dat zowel Oekraïne als Rusland het eens is met een staakt-het-vuren op de Zwarte Zee. In de communicatie van het Witte Huis luidt dat als volgt: er is een akkoord om "veilig scheepvaartverkeer op de Zwarte Zee te verzekeren, het gebruik van geweld te elimineren en het gebruik van commerciële schepen voor militaire doeleinden te voorkomen".

Ook over een staakt-het-vuren in de energiesector zijn kennelijk bijkomende afspraken gemaakt. De Russische president Vladimir Poetin stemde daar vorige week al mee in, na een telefoongesprek met de Amerikaanse president Donald Trump. De Oekraïense president Volodymyr Zelensky stemde er daarna ook mee in, ook al had hij liever een uitgebreider staakt-het-vuren gezien (Oekraïne en de VS hadden daar wel een akkoord over, maar Poetin zwakte dat af).

Het gedeelte over de energiesector is echter veel minder concreet in de Amerikaanse communicatie. Er is een akkoord "om maatregelen te ontwikkelen" om het eerder afgesproken staakt-het-vuren "uit te voeren". Wat daar exact mee bedoeld wordt, is voer voor discussie.

Voorts heeft de VS met beide landen ook afgesproken om te blijven werken "aan een duurzame en blijvende vrede". De VS, Oekraïne en Rusland zijn ook overeengekomen dat andere landen kunnen toezien op het akkoord. Maar hoe dat concreet in zijn werk zal of moet gaan, wordt niet vermeld.

Daarnaast heeft de VS met Rusland en Oekraïne nog afzonderlijke afspraken gemaakt. Zo belooft de VS dat het Rusland zal helpen om ervoor te zorgen dat Russische landbouwproducten en kunstmest weer toegang krijgen tot de wereldmarkt. De VS zal zich ook inzetten om de maritieme verzekeringskosten voor Rusland te verlagen, ervoor zorgen dat Rusland een betere toegang krijgt tot havens en internationale betalingssystemen.

Met Oekraïne is afgesproken dat de VS zich zal blijven inzetten om nog meer uitwisselingen van krijgsgevangenen te realiseren. De VS belooft ook te helpen bij het vrij krijgen van Oekraïense burgers en bij de terugkeer van Oekraïense kinderen die onder dwang naar Rusland zijn overgebracht.

Zowel Oekraïne als Rusland bevestigt de Amerikaanse communicatie dat er een akkoord is over een staakt-het-vuren op de Zwarte Zee en voor de energiesector.

Daar wringt het schoentje. In de communicatie van het Witte Huis wordt met geen woord gerept over een timing. Niet wanneer het akkoord ingaat, noch hoelang het van kracht zal zijn. Het verwachte gevolg is dat Oekraïne en Rusland er een andere interpretatie aan geven.

De Oekraïense president Volodymyr Zelensky gaat ervan uit dat zowel het staakt-het-vuren op de Zwarte Zee als dat in de energiesector onmiddellijk is ingegaan na de Amerikaanse aankondiging. Zelensky zegt dat zijn land de twee akkoorden onmiddellijk zal naleven.

Het Kremlin, het kantoor van de Russische president, ziet dat helemaal anders. In een verklaring die kort na de communicatie van het Witte Huis werd gepubliceerd, staat te lezen dat het staakt-het-vuren op de Zwarte Zee pas kan ingaan nadat een hele reeks sancties tegen Rusland zijn opgeheven. Het gaat dan onder meer over sancties tegen Russische banken en andere financiële instellingen en tegen de uitvoer van bepaalde voedingswaren. Rusland wil ook eerst een betere toegang tot havens voor Russische schepen met voedingsmiddelen.

In de communicatie van het Witte Huis wordt inderdaad gesproken over het eventueel versoepelen van sancties, maar er valt niet uit af te leiden dat dat als een voorwaarde geldt om het staakt-het-vuren op de Zwarte Zee toe te passen. Zelensky zegt dan weer dat het Kremlin "liegt" als het zegt dat het staakt-het-vuren afhangt van de sancties.

Wanneer het staakt-het-vuren op de Zwarte Zee dus moet ingaan, is op dit moment nog niet echt duidelijk. Evenmin duidelijk is of het opnieuw om een tijdelijk staakt-het-vuren gaat, bijvoorbeeld voor 30 dagen. Daarover wordt met geen woord gerept in de communicatie van de verschillende partijen.

Wat het staakt-het-vuren in de energiesector betreft, gaat het Kremlin ervan uit dat dat eigenlijk vorige week al is ingegaan, na het telefoongesprek tussen de Russische president Poetin en de Amerikaanse president Trump. De Russische verklaring heeft het over een periode van 30 dagen, "beginnend vanaf 18 maart 2025". Met andere woorden: tot ongeveer midden april.

Zelensky benadrukte de voorbije week echter dat het staakt-het-vuren in de energiesector pas kan ingaan nadat er daadwerkelijk iets op papier is gezet. De afspraak aan de telefoon tussen Poetin en Trump beschouwde hij niet als voldoende.

Afgaand op de communicatie van het Witte Huis zijn daar geen duidelijke afspraken over gemaakt. Ook Zelensky merkt dat op. In het geval Rusland het staakt-het-vuren schendt, zal Oekraïne zich rechtstreeks tot de VS wenden, zegt Zelensky, met de vraag om opnieuw meer wapens te leveren en de sancties tegen Rusland te verstrengen.

Opvallend: de Oekraïense minister van Defensie Roestem Oemerov geeft op X aan dat Oekraïne elke beweging van Russische militaire schepen in het westelijke gedeelte van de Zwarte Zee als een schending van "de geest van dit akkoord" beschouwt, namelijk de verbintenis om veilig scheepvaartverkeer te verzekeren. In dat geval heeft Oekraïne volgens Oemerov het recht om zichzelf te verdedigen. De kans is groot dat Rusland dit als dan weer als een schending van het staakt-het-vuren zal zien.

Het Kremlin verwijst in zijn communicatie niet naar afspraken over een eventuele schending van het staakt-het-vuren op de Zwarte Zee. Over het staakt-het-vuren in de energiesector zegt het Kremlin wel dat het bestand na 30 dagen verlengd kan worden met wederzijdse instemming, maar ook dat een partij zich kan terugtrekken uit het bestand "als een van de andere partijen zich er niet aan houdt".

Om te beginnen: de communicatie van het Witte Huis is al bij al vrij beperkt. Dat laat veel ruimte voor interpretatie, wat ook meteen door beide kampen is gebeurd. Zelensky noemt het akkoord in elk geval een "juiste stap" en zegt dat het laat zien dat Oekraïne aan een duurzame vrede wil werken. Maar, zo geeft hij aan, heel veel heeft het voorlopig niet om het lijf. "Dit is een eerste akkoord. De Amerikanen willen dat dit lukt. Daarom willen ze nog niet veel details", zei hij tijdens een persconferentie.

Toch lijkt vooral Rusland hier voordeel uit te halen, zegt VRT NWS-journalist en Ruslandkenner Marijn Trio. "Het gaat eigenlijk over de heropstart van de 'graandeal' die tot anderhalf jaar geleden ongeveer van kracht was en ervoor moest zorgen dat schepen vanuit Oekraïense en Russische havens veilig graan en andere producten konden exporteren. Rusland wilde die niet meer verlengen, omdat het vond dat het nog altijd benadeeld was en zijn kunstmeststoffen niet kon exporteren door andere financiële sancties. Maar de VS belooft nu te helpen om de toegang van Russische landbouwproducten tot de wereldmarkt te herstellen."

"Maar Oekraïne heeft hier niet veel aan", zegt Trio, "want het heeft al lang een alternatieve, veilige route gevonden voor zijn graanexport."

Ook het zogezegde akkoord over de energiesector is moeilijk te interpreteren. "Er lijkt een akkoord te zijn over een staakt-het-vuren voor bombardementen op energie-infrastructuur. Maar, zoals Zelensky al zei, er zijn nauwelijks details uitgewerkt, dus het blijft onduidelijk welke doelwitten er onder zullen vallen, hoe het gecontroleerd zal worden en al helemaal niet wat er zal gebeuren als het geschonden wordt", zegt Trio. "Rusland zelf beweert dat het zich al een week hieraan houdt, hoewel Oekraïne dat ontkent."

Volgens het Kremlin omvat het akkoord onder meer olieraffinaderijen, olie- en gaspijpleidingen, brandstofdepots, installaties waar olie opgepompt wordt, energiecentrales en nucleaire installaties. 

"Nu Zelensky ermee instemt, zal Oekraïne dus ook moeten stoppen met het bestoken van Russische olieraffinaderijen en brandstofdepots. Als je dit allemaal bij elkaar optelt, blijft het toch duidelijk dat Rusland de agenda bepaalt en de onderhandelingen stuurt, want we zijn nog lang niet bij het volledige staakt-het-vuren dat de VS in de eerste plaats wil, en waar Oekraïne 2 weken geleden al mee heeft ingestemd."