"Ik kon op elk moment crashen, maar ik moest blijven gaan": zij vochten 5 jaar geleden vanop de eerste rij tegen corona

23 januari 2020: Wuhan gaat op slot. Het is een poging van de Chinese stad om een mysterieus virus in te dammen. De meesten onder ons zetten grote ogen op, maar gaan snel weer over naar onze dagelijkse bezigheden. Op dat moment lijkt het coronavirus iets ver weg, iets dat onze realiteit niet zou raken. “Wisten wij veel”, zegt viroloog Steven Van Gucht (Sciensano). 

“Het was helemaal niet duidelijk hoe erg dat zou worden. Ik keek daar toen vooral met heel veel ongeloof naar. Herinner je je nog de beelden van het noodziekenhuis dat daar uit de grond gestampt werd? Die beelden staan op mijn netvlies gebrand. Toen besefte ik dat er meer aan de hand was dan gedacht.”

Nog geen maand later, eind februari, komt het virus ineens dichterbij. Noord-Italië wordt getroffen. De beelden die volgen, zijn allesbehalve geruststellend. Straten lopen leeg, ziekenhuizen stromen vol, besmettingen nemen alarmerende proporties aan. Wat in Wuhan is begonnen, lijkt nu onmiskenbaar onze kant op te komen.

Plots is het voor zorgverleners in ons land alle hens aan dek. In razendsnel tempo worden zorginstellingen geconfronteerd met een situatie waar we niet op voorbereid zijn. Het virus is onvoorspelbaar, de middelen zijn schaars en de druk op het zorgpersoneel neemt elke dag toe.

“Toen ik zag wat er allemaal gebeurde heb ik niet getwijfeld om te helpen”, zegt Elien Deneut. Zij is op dat moment vroedvrouw bij AZ Jan Portaels in Vilvoorde en ruilt tijdens de 1e en 2e golf haar vertrouwde materniteit in voor de nieuwe covidafdeling.

“Bij de 3e golf ben ik niet meer ingesprongen. Het was aan iemand anders, vond ik. Ik ben nog altijd blij dat ik geholpen heb, maar het werk eiste echt een fysieke en mentale tol. Hoewel ik van nature een positief ingestelde persoon ben, kon ik het soms heel moeilijk vinden om te blijven beseffen dat het allemaal tijdelijk was."

“In het begin dachten we nog dat we er na een maand van af zouden zijn”, vertelt Naiké Costa. Zij was toen de directeur van woonzorgcentrum Sint-Jozef in Assenede. “Daar haalden het team, de bewoners en ik nog energie uit. Maar het werd al snel duidelijk dat niemand wist hoelang alles zou duren.”

“Hoe meer tijd verstreek, hoe voelbaarder het verdriet werd. Voor de coronacrisis was het woonzorgcentrum zo’n bruisende plek, met veel verbinding. Er was altijd muziek of gebabbel. Iedereen mocht op elk moment binnen en buiten. Er waren geen bezoekuren. Er waren koffers met boekjes voor kinderen. Het overlijdensproces verliep in nauw verband met de familie.”

“Plots viel dat allemaal weg. Iedereen zat op zijn of haar kamer. Mijn team en ik veranderden onze looproutes om elkaar maar niet tegen te komen. Ik zag mijn team per dag meer uitgeput worden. De stilte was oorverdovend."

"Ik zat eens alleen op mijn bureau en de stilte overviel mij echt. Net dan kwam een hoofdverpleegkundige naar beneden. Ze had net afscheid genomen van een bewoner. Ik keek naar haar terwijl ze voor zich uit zat te staren. Je kon echt zien hoe verdrietig ze was. Maar veel tijd om te bekomen had ze niet. Ze raapte zich snel weer bij elkaar en trok weer naar boven om verder te werken. Dat beeld ga ik nooit meer vergeten.”

“We wisten niet wat er op ons af zat te komen”, getuigt Deneut. “We zagen mensen elke dag zieker en zieker worden. En we deden allemaal alles wat we konden, maar dat was niet altijd genoeg. Het deed veel pijn om dagelijks mensen af te staan. Je bent daar nooit klaar voor, ook al weet je dat dat gaat gebeuren.”

“We hebben zoveel mensen verloren”, zegt Costa. “Elke dag werd het aantal doden genoemd in het nieuws. In het begin was dat cijfer gewoon een cijfer. Maar plots vertegenwoordigde dat cijfer gezichten die je goed kent. We hadden bijvoorbeeld een bewoner die mij voor de coronacrisis elke dag naar mijn auto begeleidde. ‘Veilig rijden', zei hij dan altijd. ‘Goed voor de kindjes zorgen, hè. Tot morgen.’ Dat was zo hartverwarmend. En plots zat die man tussen het dodencijfer van de dag. Afschuwelijk.”

“Maar hoe zwaar het ook was, ik besefte dat ik nog de gemakkelijkste positie had in het centrum. Het was het team dat dat harde werk moest verzetten. Ik stond daar niet volledig ingepakt.”

“De job is sowieso zwaar”, vertelt Deneut. “Maar die pakken die we moesten aandoen om onszelf en de patiënten te beschermen maakten het er absoluut niet gemakkelijker op. Dat was echt gek. Eten, drinken of naar toilet gaan waren in dat pak eigenlijk uit den boze. Je probeerde dat echt zo lang mogelijk te vermijden. We kregen ook barstende hoofdpijn van de schilden die zo strak rond ons hoofd gespannen stonden.”

Zowel Costa als Deneut komen al snel in het publieke oog te staan. Costa wordt quasi de spreekbuis van de woonzorgcentra, terwijl Deneut massaal geprezen wordt dankzij haar getuigenissen in de vlogs van Linde Merckpoel. Maar het is Steven Van Gucht die voor altijd een van dé gezichten van de coronacrisis zal zijn.

Als federaal woordvoerder van het Nationaal Crisiscentrum geeft hij dagelijks, en later wekelijks, persconferenties over de laatste stand van zaken. "Ik was daar niet op voorbereid", zegt Van Gucht. "Ik werd eigenlijk wat voor de leeuwen geworpen."

"Ik was het gewend om met andere wetenschappers te praten. Dat gebeurde gewoonlijk heel respectvol en onderbouwd. En plots had ik een maatschappelijke rol waarbij ik een pak bagger over mij heen kreeg. Ik kreeg zelfs doodsbedreigingen. Dat was heel bijzonder."

"Ik ging in een mum van tijd van grijze muis tot een soort publiek figuur. In het begin besefte ik dat niet. Ik ging eens wandelen met mijn zoon en hij merkte op dat iedereen naar mij keek. Toen besefte ik: dit gaat nooit meer hetzelfde zijn."

"En ik kan je echt zeggen: ik was uitgeput. Ik holde van de persconferentie naar de VRT of VTM naar huis om verder te werken en te vergaderen. Ik leefde op adrenaline. Dat was bijna onmenselijk. Ik had op elk moment kunnen crashen, maar ik moest blijven gaan. Het is uiteindelijk wel gelukt, maar het had evengoed helemaal anders kunnen gaan."

"Ik herinner me nog een moment dat ik eindelijk een beetje kon ademen. Het werd in de zomer even rustiger, na de eerste golf. En ik ging toen wandelen in de bergen in Oostenrijk. Ik stond nog op mijn oprit toen ik telefoon kreeg van de kabinetschef van Maggie De Block (toen nog minister van Volksgezondheid, red.). Hij zei dat het virus weer aan het opflakkeren was en dat ze mij nodig hadden."

"Ik heb toen gelogen en gezegd dat ik al in Duitsland was", lacht Van Gucht. "Maar ik moest echt even weg. Als Bert dit leest, zal hij toch eens even lachen. Ik ben dus op vakantie geweest, maar het virus heeft me niet losgelaten. Ik checkte elke dag het nieuws, de cijfers en mijn mails."

Die intense werkomstandigheden hadden een stevige impact op zijn leven. "Ik was tegen corona al een tijdje gescheiden. Ik had thuis niemand om op te leunen. En mijn toen 14-jarige zoon ging voltijds bij zijn moeder wonen. Ik was nauwelijks thuis, en wanneer ik thuis was, had ik amper tijd voor hem. Dat vond ik echt erg. Ik miste hem, maar het kon niet anders."

Een herkenbare situatie, zegt Costa. "Ik was mentaal echt afwezig wanneer ik thuis was. Ik heb gelukkig een echtgenoot die een extra tand bijstak met de kinderen. Zij waren toen 2, 6 en 7 jaar."

"Ik werkte dag en nacht. Ik wist op een gegeven moment niet meer welke dag het was. Ik leefde echt in een waas. Mijn jongste werd 2 jaar oud tijdens die eerste golf. Ik weet dat we dat hebben gevierd, maar alleen omdat er foto's zijn van die dag. Ik heb er geen herinneringen aan."

"Je neemt de dingen die je ziet en de vermoeidheid mee naar huis", zegt ook Deneut. "Sowieso. Dat kan niet anders. Ik had 'gelukkig' een partner die technisch werkloos was tijdens de lockdown. Ik wist dat ik kon rusten wanneer ik thuis was. Maar ik merkte dat ik thuis mijn weerslag kreeg. Ik was daardoor sneller geïrriteerd. Ik ben toen heel vaak gaan lopen om mijn gedachten te verzetten."

"Ik kan, 5 jaar na de eerste uitbraak, nog altijd niet vatten wat we allemaal hebben meegemaakt", zegt Costa. Toch was opgeven geen optie, zegt ze. "Ik heb vaak gedacht dat het niet meer de job was waarvoor ik had gekozen. Er werd zoveel van mij verwacht. Ik vond het zo moeilijk. Maar ik kon mijn team - dat bergen heeft verzet - en mijn bewoners niet in de steek laten."

Ook Van Guchts verantwoordelijkheidsgevoel maakte dat hij doorzette. "Op momenten dat ik tijdens hoorzittingen in het parlement bakken kritiek over mij heen kreeg, was ik soms wel misnoegd. Ik had mijn leven gewijd aan het maatschappelijke belang en dan moest ik het allemaal slikken alsof ik een politicus was. Ik ben en blijf een viroloog. Op zulke momenten heb ik er wel aan gedacht om ermee te stoppen."

"Maar dat passeerde altijd ook snel. Ik begreep dat ik de juiste man op de juiste plek was. Ik had meer dan 20 jaar specifieke ervaring waar ik op kon teren. Die expertise had je nodig om zo goed mogelijke inschattingen te maken op momenten dat je eigenlijk nog geen data had. Tegelijkertijd waren er veel zelfverklaarde experts die van alles zaten te beweren, wat mee een gebrek aan consistentie en vertrouwen in gang zette. Het was dus belangrijk dat ik de correcte informatie bleef geven, ook aan de volksvertegenwoordigers."

"Tegelijkertijd kreeg ik naast de bagger trouwens ook heel veel appreciatie. Ik wil specifiek nog eens Conny, mijn buurvrouw, bedanken. Zij maakte tijdens de lockdown vaak eten voor mij. Ze streek ook de hemden die ik dan aandeed tijdens de persconferentie. Dat heb ik zó op prijs gesteld."

"Maar ik heb ook nog 3 dozen met brieven, kaartjes en cadeautjes van onbekenden. Toen ik thuiskwam na een persconferentie stonden de mensen van mijn gemeente op straat te applaudisseren en zwaaien naar mij. Dat deed echt deugd. Aan iedereen die mij een hart onder de riem heeft gestoken: weet dat jullie zo echt jullie steentje hebben bijgedragen." 

Ook Deneut en Costa voelden die appreciatie voor de zorg. "De paaseieren en taarten die wij hebben gekregen tijdens de lockdown, jongens toch", lacht Costa.

Het is nu 5 jaar later. Van Gucht, Costa en Deneut kunnen zeggen dat hun leven een pak minder hectisch is. Van Gucht is nog altijd viroloog bij Sciensano. "Maar ik leef niet meer op adrenaline", zegt hij. "Ik heb tijd voor mijzelf, mijn zoon, mijn vrienden en familie."

Deneut en Costa hebben wel afstand genomen van hun toenmalige jobs. "Voor de coronacrisis speelden mijn vriend en ik al met het idee om een wereldreis te maken", vertelt Deneut. "Door covid beseften we dat we niks als vanzelfsprekend mochten beschouwen en dat we de kansen moeten grijpen die voor ons liggen."

"Na de crisis hebben wij dus een jaar rondgetrokken. Dat was fantastisch. En dankzij de afstand die ik kon nemen op reis, heb ik ook beslist om bij terugkomst een andere job te doen. Ik werk nu als verpleegkundige op de dagdienst. Omdat ik nu niet meer in shifts werk, heb ik nu echt een pak meer tijd voor mezelf, vrienden en familie."

"Tegen 2023 was ik zo op dat ik mijn job gewoon niet meer goed deed", zegt Costa dan weer. "Ik was niet meer gemotiveerd. Ik was niet meer blij toen ik opstond. Ik merkte dat ik snel zuchtte wanneer ik een vraag kreeg."

"Daarom heb ik besloten om een andere weg in te slaan. Ik geef veel trainingen en opleidingen in de sector. Daarnaast ben ik interim-manager in de ouderensector. Ik val in wanneer nodig, maar ik moet niet meer altijd aanstaan. Ik let er echt op dat ik een balans behoud."

"Zonder coronacrisis was ik zonder twijfel nog directeur geweest van het woonzorgcentrum. Ik deed die job zo graag. Corona heeft mij zo hard uitgeput dat ik lang dacht dat ik het nooit meer opnieuw zou doen. Maar nu er wat tijd gepasseerd is, begin ik weer rustig te denken om de job toch nog te herpakken", besluit Costa.