Coronabeleid laat diepere sporen na bij jonge mensen dan bij ouderen: "Beslis volgende keer niet over onze hoofden"

Eerst even dit. Het is niet zo dat het coronabeleid helemaal géén steun geniet onder de jongste respondenten (16-34 jaar). Integendeel zelfs. 77 procent begrijpt dat het geen eenvoudige tijden waren voor beleidsmakers.

Er tekent zich wel een leeftijdskloof af. 60 procent van de jonge Vlamingen zou bij een volgende pandemie achter gelijkaardige maatregelen staan. Bij de 55+'ers is dat veel meer: 79 procent. De leeftijdscategorie van 35 tot 54 jaar zweeft daar ergens tussenin, met 67 procent.

"Mij verrassen die resultaten niet", zegt Anna Roos, voorzitter van de Vlaamse Jeugdraad. Toen de coronacrisis uitbrak, was ze 15. "Voor veel jongeren was het een tijd in mineur. Wat de meest avontuurlijke periode van ons leven moest worden, werd overschaduwd door het virus."

Toch waren jongeren bereid om zich solidair op te stellen. Dat bleek ook uit een grote bevraging die het Kinderrechtencommissariaat tijdens de pandemie organiseerde bij 44.000 jongeren. Uit die antwoorden bleek veel begrip voor de maatregelen. 

"Er was een grote solidariteit, dat was echt mooi om te zien", bevestigt kinderrechtencommissaris Caroline Vrijens. "Dat voelde je ook als je met jongeren in gesprek ging. Jammer genoeg merkte je dat niet altijd in de berichtgeving. Daarin ging het over jongeren die zich niet aan de regels hielden. Terwijl die solidariteit tussen generaties er absoluut was."

Toch vroegen heel wat jongeren zich af of die maatregelen er ook voor hen waren. Vaak waren zij het laatst aan de beurt, herinnert Roos zich. 

"Weet je nog, die retoriek van 'het rijk der vrijheid' dat lonkt? Jongeren zaten al maanden en maanden thuis en wilden zich laten vaccineren, maar moesten toch nog lang wachten. En toen de kwetsbare, oudere bevolking gevaccineerd was, werden de maatregelen al versoepeld. Misschien onderschatten we daarom de impact van onze vaccinaties."

Het valt op: de hele actieve bevolking, van 16 tot 64 jaar, heeft meer spijt van zijn vaccin dan de 65+'ers. Dat geldt ook voor de jongste leeftijdscategorie (16-24 jaar).

Vaccinoloog Isabel Leroux-Roels (UZ Gent) noemt die leeftijdskloof "niet onverwacht". "Het vaccin beschermde zeer goed tegen ernstige ziekte, maar na verloop van tijd bleken vooral ouderen en zeer kwetsbaren in het ziekenhuis te belanden. Tegen besmetting werkte het vaccin dan weer minder goed."

Of zoals toenmalig én huidig minister van Volksgezondheid Frank Vandenbroucke het uitdrukt: "De what's-in-it-for-me was voor jongeren veel onrechtstreekser."

"We zouden dat eigenlijk meer moeten zeggen tegen de jongeren: bedankt dat jullie je hebben laten vaccineren. Want dat heeft ook bijgedragen tot de succesvolle vaccinatiecampagne die kwetsbaren en ouderen wel heeft beschermd."

Dat jongeren iets meer vaccinspijt kennen, is overigens geen typisch Vlaams of Belgisch fenomeen. "In de meerderheid van de landen zie je dezelfde leeftijdskloof", merkt vaccinoloog Pierre Van Damme (Universiteit Antwerpen) op. "We hebben dat in 2022 al gemeten. Het zou me niets verbazen als dat effect intussen nog versterkt is, nu jongeren zich vooral nog de moeilijkere sociale contacten herinneren."

Daar komt nog bij dat theorieën over de bijwerkingen van de coronavaccins jongeren veel gemakkelijker bereiken via sociale media. Op Instagram en TikTok gingen filmpjes rond waarin beweerd werd dat die vaccins bijvoorbeeld tot onvruchtbaarheid zouden kunnen leiden (waar voor alle duidelijkheid niets van aan is).

"Jongeren kregen toen slechte informatie, en nu nog altijd", weet Roos (Vlaamse Jeugdraad). "Je blijft er met antivax-video's geconfronteerd worden. Ook ik, die daar nochtans niet voor open sta. Voor sommige jongeren zijn de sociale media de belangrijkste nieuwsbron geworden. Zij lezen geen kranten meer. Dan wordt het wel heel moeilijk om bijvoorbeeld een factcheck te onderscheiden van alternatieve feiten of fake news."

Zoals Roos eerder al aanstipte: gemakkelijke tijden waren het niet voor jongeren. Dat herinnert ook Maggie De Block (Open VLD) zich, minister van Volksgezondheid tijdens de eerste coronagolf. "Het was triestig. Een heel stuk van hun wereld viel weg. Oké, dat was ook zo voor ouderen en voor mijn generatie. Maar jonge mensen willen de wereld leren kennen, ze willen naar fuiven gaan, of ze beginnen aan het studentenleven."

"Nochtans werden kinderen en jongeren toen vaak afgebeeld als de zondebok", merkt Roos op. "Wij werden gezien als de generatie die ongeduldig zat te wachten om weer losgelaten te worden. Bovendien werd er bij uitbraken van het virus gekeken naar scholen, en heerste de perceptie dat het van ons kwam. Terwijl heel veel jongeren het mooiste deel van hun leven voorbij hebben zien gaan om hun grootouders en kwetsbaren te beschermen."

Dat ongemak toont zich ook in de cijfers. Iets meer dan andere leeftijdscategorieën slepen tieners, twintigers en jonge dertigers nog steeds ruzies met zich mee die toen zijn ontstaan.

Het gaat om minstens 16 procent van de jonge Vlamingen, en potentieel zelfs om een kwart van hen. Veel meer jongeren dan andere leeftijdscategorieën wilden immers liever niet antwoorden op de vraag of corona hen blijvende ruzies heeft opgeleverd.

Hoe ouder, hoe minder conflicten er tijdens de coronacrisis zijn ontstaan en hoe vaker die intussen zijn opgelost.

"Tja. Conflicten gebeuren nu eenmaal sneller als je in de puberteit zit", zegt Anna Roos. "Denk eens terug aan je eigen puberteit. Tijdens de lockdown zaten jongeren bij hun ouders thuis, zonder dat ze konden ontsnappen naar jeugdwerk of school. Natuurlijk kan dat emotionele conflicten geven. Dat heeft meer te maken met de leeftijd dan met de coronapandemie op zich."

Al nuanceert Roos wel dat ze zich "totaal niet" herkent in het beeld dat de cijfers scheppen. In haar omgeving zag ze niet opmerkelijk veel vriendschappen stuk lopen. "Het SIGMA-onderzoek van KU Leuven toonde trouwens aan dat het mentaal welzijn van jongeren even licht daalde, maar daarna weer steeg."

Dat klopt. Het aantal depressies bij jongeren steeg tijdelijk, om daarna weer terug te vallen naar het niveau van voor de coronaperiode. Al blijft ook dat basisniveau vrij hoog. Bijna 1 op de 5 bevraagde jongeren zegt matige tot ernstige psychische klachten te ervaren.

Jongeren voelden zich tijdens de coronaperiode dus weinig gehoord. "De communicatie was niet op onze maat", herinnert Roos zich. "Denk aan de Powerpointpresentatie." Daarmee presenteerde de toenmalige regering op 24 april 2020 om 22 uur 's avonds de exitstrategie uit de eerste golf van coronamaatregelen.

"Die presentatie staat echt in mijn geheugen gegrift. Dat was zo'n mooie metafoor voor de hele coronacommunicatie: heel droog, heel onduidelijk. Onmogelijk te volgen vanuit de zetel."

Maar het ongenoegen zit dieper. Jongeren voelden zich ook over het hoofd gezien door de maatregelen zelf. "De prioritaire doelgroep, dat waren de volwassenen en de werkenden. Er werd bijvoorbeeld sterk gefocust op de horeca."

"Maar jeugdwerk, de vrijetijdsector, organisatoren van feestjes... die stelden zich zeer flexibel op, maar ze kregen amper de tijd om te anticiperen op maatregelen. Over jeugdkampen bijvoorbeeld bleef alles lang onduidelijk en werden beslissingen pas op het laatste moment genomen. Het was daardoor veel moeilijker om die veilig te organiseren. Ze konden pas als laatste terugkeren naar normaal."

De vraag dringt zich op of jongeren niet beter betrokken hadden kunnen worden. Dat heeft het Kinderrechtencommissariaat nochtans geprobeerd, zegt kinderrechtencommissaris Caroline Vrijens.

"Wij hebben in het begin van de pandemie samen met andere kinderrechtenactoren een brief gestuurd, ook naar de regering: 'Alsjeblieft. Zorg dat die expertise voldoende aanwezig is wanneer jullie beslissingen nemen.' Daar is toen geen reactie op gekomen." 

Al moet voor de volledigheid wel opgemerkt dat Alexandra Smarandescu, de toenmalige voorzitter van de Vlaamse Jeugdraad, later wel een plek kreeg in het maatschappelijk relancecomité.

Maar een en ander moet in het vervolg toch anders, vinden niet alleen de jongeren.

"We moeten beter leren aanvoelen wat er leeft, zeker bij hen", vindt vaccinoloog Pierre Van Damme. "En we moeten alle leeftijdsgroepen betrekken bij het beleid in plaats van alles over de hoofden van de mensen te beslissen. Voor zover daar tijd voor is in een noodsituatie, natuurlijk."

"Het was natuurlijk een speciale periode", benadrukt ook de kinderrechtencommissaris. "Er moest met heel veel belangen rekening gehouden worden. En er zijn pediaters en psychologen die hun best gedaan hebben om hun stem te laten horen, en ministers, vanuit hun bevoegdheden rond jeugd of welzijn."

"Maar als er opnieuw een pandemie komt, dan is het belangrijk dat er echt iemand mee aan tafel zit waar de finale knopen doorgehakt worden met het perspectief van kinderen en jongeren, hun belangen en hun behoeftes."

"Dat perspectief is ontzettend belangrijk. De maatregelen die op zo’n moment genomen worden, hebben niet alleen een impact op het welzijn van kinderen en jongeren op dat moment zelf. Maar ook – omdat ze in volle ontwikkeling zijn – op hoe ze zich verder gaan ontplooien. Als we ooit opnieuw in zo’n situatie terechtkomen, dan moet het belang van kinderen en jongeren helemaal centraal staan. Dat is voor ons prioriteit nummer één".

Sowieso vindt een grote meerderheid van de Vlamingen (88%) dat de overheid moet leren uit de aanpak van de covidpandemie.

Minister van Volksgezondheid Frank Vandenbroucke kan zich daar voor een stuk in vinden. Hij denkt zelf aan de scholen, die tijdens de eerste coronagolf wekenlang moesten sluiten. Zoiets mag in de toekomst niet meer gebeuren, zegt hij. Toch niet voor het hele schoolsysteem.

Want leerkrachten, leerlingenbegeleiders en CLB-medewerkers zijn vaak degenen die signalen opvangen als iets thuis niet goed gaat met een kind, of als het mentale of andere problemen heeft. Die signalen mogen niet voor langere periode onderbroken worden.

"Het is één zaak dat je misschien soms moet besluiten dat een deel van de lessen of zelfs alle lessen gedurende korte tijd op afstand moet gebeuren, omdat  je echt  mensen en ook kinderen uit elkaar moet houden. Dat zou nog wel kunnen nodig zijn, ook in de toekomst, helaas, als er zo’n onbekend virus opduikt. Maar het hele schoolleven helemaal stilleggen, ja, dat mag natuurlijk niet meer gebeuren."

"Wees gewoon consequent met de maatregelen", vraagt Roos (Vlaamse Jeugdraad). 

"Ik hoop vooral dat er geleerd is dat wij heel veel over hebben gehad voor de ouderen en kwetsbaren. Wij waren niet de luie generatie. Wij hebben ons solidair opgesteld. En ik denk dat als er zich ooit weer eenzelfde gevaar voordoet, en er opnieuw enorm veel mensen overlijden, jongeren dat zullen begrijpen en zich opnieuw solidair zullen opstellen."

"Hopelijk kan daar in de toekomst iets meer rekening mee gehouden worden. Zorg dat jongeren geen verloren doelgroep worden."