5 jaar na begin van de coronacrisis: Vlaming toont begrip voor strenge aanpak van toen (maar 15 procent heeft spijt van vaccinatie)

5 jaar geleden kwam de coronacrisis op toerental in ons land. Op 3 februari werd de eerste besmetting met het virus SARS-CoV-2 vastgesteld bij een Belg die was teruggekeerd uit de Chinese stad Wuhan. Op 10 maart viel de eerste coronadode, en op 18 maart ging het land een eerste keer in lockdown. 

Het was het begin van een ontwrichtende periode. Ingrijpende maatregelen legden het sociale leven op verschillende momenten grotendeels stil om de verspreiding van het coronavirus in te dijken. Pas 2 jaar later, in maart 2022, werden de laatste coronamaatregelen stopgezet.

VRT NWS onderzocht hoe de Vlaming vandaag terugblikt op die periode. Dit zijn enkele vaststellingen, en één belangrijke vraag.

Tijdens de coronacrisis kreeg het protest tegen de maatregelen veel aandacht. Maar terugblikkend steunt een ruime meerderheid het beleid dat toen gevoerd is. Hoe ouder, hoe groter de steun.

Als er een nieuwe, gelijkaardige pandemie zou uitbreken, dan zou 70 procent van de Vlamingen achter een gelijkaardig beleid staan.

81 procent van de Vlamingen toont er begrip voor dat het niet altijd gemakkelijk was om in te schatten welke maatregelen nodig zijn bij een pandemie van een onbekend virus. 88 procent verwacht wel dat er lessen getrokken worden.

"Ik ben verrast", zegt Maggie De Block (Open VLD), federale minister van Volksgezondheid toen de coronacrisis losbarstte. "De mensen kunnen nu beter inschatten wat er eigenlijk op ons afgekomen is en waarom er zulke strenge maatregelen waren. Dat was om het zorgsysteem niet te laten instorten zoals in Italië."

Ook haar opvolger Frank Vandenbroucke (Vooruit), minister van Volksgezondheid sinds oktober 2020, is enigszins verbaasd. "Burgers willen dat politici standvastig zijn en dat ze niet snel van gedacht veranderen als het gaat over gezondheidskwesties, alcohol bijvoorbeeld."

"Maar tijdens de coronacrisis moesten we, zeker in het begin, om de 2 à 3 weken van inzicht veranderen naarmate de wetenschap evolueerde, bijvoorbeeld over de rol van kinderen in de besmettingsgolf of het belang van mondmaskers. Normaal gezien is dat heel slecht voor je politieke geloofwaardigheid."

"Dit bewijst dat een zeer ruime meerderheid begreep dat het om iets onbekends ging, en er ook begrip voor had dat herhaaldelijk koerscorrecties nodig waren in het beleid."

"Dat was natuurlijk de hele moeilijkheid, vanwege het onvoorspelbare karakter van het virus", zegt motivatiepsycholoog Maarten Vansteenkiste (Universiteit Gent). "Soms moet je nu eenmaal voor het voorzichtigheidsprincipe kiezen, tot de situatie veiliger wordt."

Vansteenkiste was dan weer niet verrast door het grote begrip dat Vlamingen 5 jaar later tonen. Al tijdens de pandemie bracht hij samen met een groep wetenschappers van verschillende universiteiten het sentiment bij de coronamaatregelen in kaart met de zogenaamde motivatiebarometer.

Die stond toen al op begrip. "Het draagvlak voor de maatregelen varieerde naargelang het moment van de pandemie. Maar grosso modo zagen we wel dat het behoorlijk tot zeer behoorlijk was."

Het beleid van toen geniet niet alleen steun bij de Vlaming. Er is zelfs een groter draagvlak voor strengere maatregelen (35 procent) dan voor een soepeler beleid (25 procent).

Dat strookt met wat Vansteenkiste toentertijd vaststelde met zijn coronabarometer. "Er was een behoorlijk draagvlak voor een strengere aanpak, met meer kordate maatregelen, op voorwaarde wel dat ze passend waren in het licht van de risico’s die mensen op dat moment liepen en goed gekaderd werden."

Misschien spelen ook persoonlijke ervaringen mee. "In elke familie is er wel iemand getroffen of weggevallen", merkt De Block op. "Iemand verliezen waar je van houdt, dat slaat wonden."

92 procent van de Vlamingen ouder dan 18 liet zich vaccineren tegen Covid-19. Dat blijkt uit cijfers van gezondheidsinstituut Sciensano . Vandaag staat nog steeds 72 procent van de Vlamingen achter die keuze.

"Dat is een opsteker", vindt vaccinoloog Pierre Van Damme (Universiteit Antwerpen). "We waren trouwens een van de betere leerlingen in de Europese klas, met onze hoge vaccinatiegraad. In het buitenland keek men naar onze aanpak."

Vandaag is nog steeds een ruime meerderheid van de Vlaming tevreden met zijn of haar keuze van toen om zich te laten vaccineren. In geen enkele leeftijdsgroep duikt die tevredenheid onder de 65 procent.

Toch is er ook zoiets als vaccinatiespijt. Die leeft vooral bij de actieve bevolking.

Slechts 7 procent van de 65+'ers hebben spijt van hun spuitje. Maar bij de leeftijdscategorie van 16 tot 24 jaar gaat het om 20 procent, en bij de 35- tot 44-jarigen zelfs om 22 procent. 

Stel dat er zich in de toekomst een nieuwe pandemie zou voordoen, met een nieuwe ziekte en nieuwe vaccins. Wat dan? 65 procent van de Vlamingen zou zich dan allicht opnieuw laten vaccineren. 

Ook hier zijn het de ouderen die de cijfers omhoog trekken. Bij een groot deel van de actieve bevolking ligt de bereidheid lager. Van de 25- tot 54-jarigen is het slechts 57 procent.

Heeft corona de vaccinatiebereidheid van mensen veranderd? Die vraag valt op basis van deze resultaten niet te beantwoorden. We weten niet wat mensen voor de pandemie op de vraag geantwoord zouden hebben. Er zijn dus geen cijfers om mee te vergelijken. Het enige wat we weten, is hoeveel Vlamingen zich lieten vaccineren tegen covid.

Nog een nuance: de bevraging is theoretisch. Gaat het om een bekend of een onbekend virus? Hebben we tientallen jaren ervaring met het vaccin of moet er een nieuw ontwikkeld worden? Hoe ernstig grijpt het virus om zich heen? En hoe dodelijk is het? Dat zal allemaal bepalen hoeveel mensen zich echt willen laten vaccineren.

Dat alvast het enthousiasme voor het coronavaccin intussen wat is weggeëbd, "is des mensen", zegt minister Vandenbroucke. "We zijn erdoor geraakt. Het virus is overmeesterd. De zin om die inspanning nog eens te doen, is gedaald, en dat is zeer begrijpelijk."

Toch zou er wel eens meer kunnen spelen, denkt vaccinoloog Pierre Van Damme. "Vaccinatie verplichten, of toch in zekere zin verwachten (bijvoorbeeld als voorwaarde om op café te kunnen gaan, red.), dat werkt op de korte termijn. De vaccinatiegraad stijgt. Maar op de lange termijn zou het wel eens een averechts effect kunnen hebben."

Vaccinologe Isabel Leroux Roels maakt zich daar "grote zorgen" over. Zij ziet ook vaccinatietwijfel bij "jonge mensen die ouder worden en kinderen krijgen. Dat kan gevolgen hebben voor de vaccinatiebereidheid tegen belangrijke kinderziekten zoals polio."

Ook binnen de ziekenhuismuren slaat de twijfel toe, zegt ze. "Voor Covid-19 was nog rond de 70 procent van het zorgpersoneel bereid om zich te laten inenten tegen griep, nu nog rond de 45 procent. Daar sta ik versteld van. Er is nog heel wat werk aan de winkel." 

"We mogen ons er niet bij neerleggen", vindt toenmalig én huidig minister van Volksgezondheid Vandenbroucke. Hij wil tegen het volgende griepseizoen "een goed voorbereide, eerlijke communicatiecampagne" lanceren die moet wijzen op het belang van vaccinatie. "We kunnen verwijzen naar het succesje van het RSV-vaccin, dat heel wat minder baby's in het ziekenhuis doet belanden."

"Het juiste recept is absolute eerlijkheid", denkt minister Vandenbroucke. "Vertel gewoon de waarheid. Zeg bijvoorbeeld dat het griepvaccin niet 100 procent sluitend beschermt. Je vermindert de kans sterk dat je griep krijgt, maar de kans wordt niet 0. Hetzelfde geldt voor covid. Maar toch is vaccinatie uiterst belangrijk als bescherming voor iedere kwetsbare burger en voor het hele zorgsysteem."

Toch "zal één campagne van de overheid het niet oplossen", merkt vaccinologe Leroux Roels op. "We weten uit onderzoek dat het om zeer verschillende mensen gaat, van mensen met een taalbarrière of een moeilijke socio-economische achtergrond tot hoog opgeleide ouders met kinderen op een Steinerschool. Er is dus een aanpak op maat nodig."

"De sleutel ligt bij de huisarts of de kinderarts. Dat is de best geplaatste persoon om te luisteren, om te vragen waarom iemand een vaccin weigert, om het gesprek aan te gaan, om desgewenst uitleg te geven. Gemakkelijk is dat niet. Artsen hebben er niet altijd de tijd voor of beschikken niet over de juiste kennis. Vaccinologie krijgt helaas weinig aandacht in de opleidingen, sommige artsen geloven zelfs nog eerder TikTok-video's."

Hoe nuttig de inzichten van dit onderzoek ook zijn, de wereld kan er snel anders uitzien bij een volgende pandemie, nuanceert vaccinoloog Pierre Van Damme nog. "Door alles wat er momenteel gebeurt in de wereld, met oorlog in Europa, de klimaatverandering, de socio-politieke spanningen... hebben we nu andere prioriteiten dan ons te laten vaccineren. H5N1 (het vogelgriepvirus dat al is overgesprongen naar zoogdieren, red.) is een detail in het nieuws."

"Maar de dag dat de kranten er vol mee staan, en we een nieuwe pandemie kennen, kan dat zo weer veranderen."