De coronapandemie heeft geen blijvende impact gehad op het mentale welzijn van jongeren in Vlaanderen. Dat blijkt uit een groot onderzoek van de KU Leuven. Toch zegt nog altijd 1 op de 5 jongeren matige tot ernstige psychische klachten te ervaren. Bij kwetsbare jongeren is dat zelfs het dubbele.
Aantal jongeren met psychische klachten niet gestegen door coronaregels
Wim De Maeseneer
Gepubliceerd:
Jongeren die nood hebben aan een luisterend oor kunnen terecht bij Awel op telefoonnummer 102, of via chat op awel.be . Ook Tele-onthaal biedt een luisterend oor voor jongeren, jongvolwassenen en (groot)ouders op het telefoonnummer 106 of via chat op tele-onthaal.be . Wie vragen heeft rond zelfdoding kan terecht op het nummer 1813 of op de website van de zelfmoordlijn .
Het aantal jongeren met psychische klachten blijkt niet te zijn gestegen tegenover de periode voor corona. Het is een verrassende conclusie uit het SIGMA-onderzoek van de KU Leuven. Daarbij werden een 300-tal Vlaamse jongeren 5 jaar lang gevolgd en meerdere keren uitgebreid bevraagd over hun geestelijke gezondheid.
"Hoewel er tijdens de coronapandemie veel bezorgdheid was over de impact op de mentale gezondheid van jongeren, blijkt dat achteraf eigenlijk mee te vallen", zegt psychologe en hoofdonderzoekster Inez Germeys (KU Leuven).
"Tijdens corona zagen we tijdelijk wat meer depressies bij jongeren, maar nu zitten we terug op het niveau van voor corona. Dat toont aan dat jongeren veerkrachtiger zijn dan gedacht."
"Het komt ook overeen met studies in andere landen. Het is dus niet zo dat we het in Vlaanderen beter of slechter doen. Corona heeft er wel voor gezorgd dat psychische problemen zichtbaarder zijn geworden."
Eenzaamheid en zelfverwonding
Toch blijft het aantal jongeren met psychische klachten hoog. Bijna 1 op de 5 bevraagde jongeren zegt matige tot ernstige psychische klachten te ervaren. Meer dan de helft zegt zich bijvoorbeeld snel te ergeren. 46 procent voelt zich zenuwachtig of beverig. 1 op de 3 voelt zich minderwaardig en 1 op de 4 voelt zich eenzaam, zelfs in gezelschap.
Jongeren met relatief ernstige problemen vinden nog altijd te moeilijk de juiste hulp
Inez Germeys, professor psychologie KU Leuven
Ongeveer 1 op de 3 jongeren heeft al eens gedacht om zichzelf te verwonden. Een kwart van de jongeren heeft dat ook effectief al eens gedaan, meestal om emotionele pijn te verlichten. "We moeten jongeren helpen om op andere manieren met emotionele pijn om te gaan", schrijven de onderzoekers.
"En als we het stigma rond zelfverwonding kunnen verminderen, dan is de kans groter dat jongeren erover durven praten en de hulp krijgen die ze nodig hebben."
Kwetsbare jongeren
Omdat kwetsbare jongeren ondervertegenwoordigd waren in het onderzoek, zoals vaak het geval, hebben de onderzoekers in 2022 een extra bevraging gedaan, specifiek voor jongeren die opgroeien in moeilijke omstandigheden. Dit waren grotendeels jongeren tussen 16 en 21 jaar met een migratieachtergrond uit Antwerpen en Leuven.
Het aantal jongeren met matig tot ernstige klachten bleek dubbel zo hoog te zijn in die groep. Ze rapporteerden ook 4 keer meer ernstige psychische klachten.
Rol van ouders en omgeving
De onderzoekers wilden ook weten welke factoren meer risico geven op psychische klachten. "De studie bevestigt wat we al wisten: gepest worden en andere traumatische ervaringen, zoals mishandeling en verwaarlozing, hebben een heel grote impact op de geestelijke gezondheid", zegt professor Germeys.
Ook de ouders spelen een belangrijke rol. "Een opvoedingsstijl waarbij ouders de emotionele ervaring en expressie van het kind onmogelijk maken of controleren geeft meer kans op psychische problemen."
Accepteer dat het niet altijd goed gaat met je kind en bied een luisterend oor
Inez Germeys, professor psychologie KU Leuven
"Je kinderen grenzen opleggen is goed, maar psychische en emotionele controle kan een omgekeerd effect hebben", zei Inez Germeys al bij de voorstelling van de eerste resultaten in 2019.
"Alleen maar liefde tonen als je kinderen goed luisteren bijvoorbeeld, is geen goed idee. We zien dat deze jongeren zich net meer buitengesloten of minder gewaardeerd voelen. Accepteer dat het niet altijd even goed gaat met je kind, sta er voor open en bied een luisterend oor."
Aan de andere kant voelen kinderen van ouders die hen veel steun geven en aandacht hebben voor hun noden en zorgen, zich vaak beter.
Sociale contacten
Ook sociale contacten en steun vanuit de omgeving zijn positief voor de mentale gezondheid. "Sociaal welzijn en mentaal welzijn zijn eigenlijk nauw met elkaar verbonden. Jongeren met goed ontwikkelde, sociale vaardigheden rapporteerden gemiddeld minder psychische klachten."
Online sociale contacten zijn soms ook positief en niet altijd een risicofactor
Inez Germeys, professor psychologie KU Leuven
En opvallend: ook online sociale contacten hebben een positief effect. "We zagen dat jongeren meer positieve gevoelens ervaren wanneer ze tijd online met elkaar doorbrengen, dan wanneer ze alleen zijn", zegt professor Germeys. "Bij echt fysiek contact is het positief effect wel nog groter."
En verrassend: online sociaal contact terwijl je ook fysiek met een vriend samen bent, scoort zelfs nog iets beter. "Het onderzoek toont aan dat ook online sociale interacties kwaliteitsvol kunnen zijn. En dat ze niet altijd een risicofactor zijn voor de geestelijke gezondheid, zoals soms wordt gedacht."
Minister van Mentaal Welzijn?
Volgens de onderzoekers toont de studie aan dat het vroeg opsporen van problemen en snel de juiste hulp aanreiken, veel grotere problemen kunnen voorkomen. Maar dan is een meer geïntegreerde aanpak nodig.
"Maar de geestelijke gezondheidszorg voor jongeren in België is erg versnipperd. Het is daardoor moeilijk om snel de juiste hulp te krijgen", zegt Germeys. "Hoewel er recent inspanningen zijn geleverd om de drempel voor jongeren met mentale gezondheidsproblemen om naar een psycholoog te gaan te verlagen, vinden jongeren met relatief ernstige problemen nog steeds moeilijk hulp."
"Geestelijke gezondheid bevindt zich op zoveel beleidsdomeinen tegelijk. Het gaat over onderwijs, jeugdzorg, gezondheidszorg, woonbeleid, armoede, migratie, sociale zekerheid... Misschien is het tijd voor een minister van mentaal welzijn of een nationale commissaris voor geestelijke gezondheid."
Over het SIGMA-onderzoek
Onderzoekers van het Center for Contextual Psychiatry (CCP) van de KU Leuven hebben in 2018 bijna 2.000 jongeren tussen 11 en 17 jaar bevraagd over hun geestelijke gezondheid. Zij werden via scholen gerekruteerd en konden samen met hun ouders beslissen of ze wilden meedoen.
Een 300-tal van hen deden ook mee aan het opvolgonderzoek. Zij werden opnieuw bevraagd in 2020, 2021 en 2022-2023. De jongeren kregen ook vragen via een app op hun smartphone tijdens hun dagelijkse leven.
De studie is representatief voor opleidingsniveau en geografische spreiding, maar er deden wel meer meisjes dan jongens mee aan het onderzoek. En ook meer jongeren met een Belgische dan met een niet-Belgische achtergrond.
