Heeft Europa bloed aan de handen in Oost-Congo? 3 vragen over het omstreden grondstoffenakkoord met Rwanda

In februari vorig jaar sloot de Europese Commissie een 'Memorandum van Overeenstemming over Duurzame Grondstoffenwaardeketens' met Rwanda. Dat memorandum vindt zijn oorsprong in de 'Global Gateway' en de Europese 'wet kritieke grondstoffen'.

'Global Gateway' werd eind 2021 gelanceerd en is een groot Europees investeringsproject ter waarde van 300 miljard euro. Geld dat wereldwijd geïnvesteerd zal worden. Het moet een duurzaam alternatief zijn voor het 'Belt and Road Initiative' van China, een 21e-eeuwse versie van de Zijderoute.

Hoewel 'Global Gateway' vooral een infrastructuurproject is, stelt zich ook de vraag: hoe raakt Europa aan kritieke materialen? Daarom werd de 'wet kritieke grondstoffen' opgesteld (en in maart vorig jaar definitief goedgekeurd). Die wet moet ervoor zorgen dat de Europese Unie verzekerd blijft van de toegang tot kritieke grondstoffen en niet al te sterk afhankelijk wordt van 1 of enkele leveranciers.

De EU wil daarom meer investeren in de ontginning, verwerking en het recycleren van kritieke grondstoffen op eigen grondgebied. Daarnaast worden er ook partnerschappen gesloten met een hele reeks landen, om zo'n divers mogelijk aanbod te hebben.

Ook de 'wet kritieke grondstoffen' is vooral een antwoord op een dreigende Chinese dominantie. Europa heeft kritieke grondstoffen onder meer nodig voor defensie, de vergroening van de economie en de productie van elektronica, zoals smartphones en laptops.

Het probleem is dat China een groot deel van die grondstoffenstroom controleert, legt Inge Brees uit, beleidsmanager bij Search for Common Ground , een organisatie die zich inzet voor het beëindigen van gewelddadige conflicten. "China koopt veel grondstoffen op en verwerkt ze."

Door met verschillende landen akkoorden te sluiten, wil de Europese Unie minder afhankelijk zijn van China en tegelijk de landen van herkomst waarmee ze akkoorden sluit, een duurzamer alternatief voor China bieden. Zo is het de bedoeling dat de Europese Unie niet alleen grondstoffen aankoopt, maar ook investeert in de verwerking van die grondstoffen in de landen van herkomst, zodat er voor hen een meerwaarde in de deal zit.

Wat betreft Rwanda, is het volgens de Europese Commissie bijvoorbeeld de bedoeling om de mijnsector te helpen ontwikkelen en transparanter te maken, ook als het over de traceerbaarheid van grondstoffen gaat.

Naast Rwanda sloot de Commissie in Afrika al soortgelijke memoranda met Congo, Zambia en Namibië. Buiten Afrika gebeurde dat ook met Argentinië, Chili, Canada, Groenland, Kazachstan en Oekraïne. 

Al van bij de ondertekening van het memorandum in februari vorig jaar rezen er heel wat vragen over het akkoord en was er felle kritiek te horen. Niet het minst van de Congolese president Félix Tshisekedi. "Hij beschuldigde de Europese Commissie er onmiddellijk van dat ze bloed aan de handen heeft door deze deal te sluiten", legt Inge Brees van Search for Common Ground uit.

Er zijn namelijk al geruime tijd sterke aanwijzingen dat door Rwanda gesteunde rebellen bepaalde grondstoffen zoals coltanerts op een illegale manier uit Congo roven en naar Rwanda smokkelen. Zo is de Rubaya-mijn in Oost-Congo, waar coltanerts wordt gewonnen, in handen van de door Rwanda gesteunde M23-rebellen. Het zijn die rebellen die vorige week de miljoenenstad Goma hebben ingenomen, eerder al een deel van de Congolese provincie Noord-Kivu hadden veroverd en nu verder oprukken in Zuid-Kivu.

Uit internationale rapporten blijkt dat Rwanda in 2023 zijn coltanexport met 50 procent zag toenemen, waardoor het wereldwijd de grootste uitvoerder van coltan werd. Alleen overstijgt die export ruimschoots wat het zelf in eigen land kan ontginnen.

Europese Parlementsleden klagen ook over het gebrek aan transparantie over het memorandum. Heel veel gedetailleerde informatie over het memorandum is er niet te vinden. Zo is niet helemaal duidelijk over welke grondstoffen het in het geval van Rwanda gaat.

In een persbericht op haar website omschrijft de Europese Commissie  Rwanda wel als "een belangrijke speler in de wereldwijde ontginning van tantalium". Tantalium wordt gewonnen uit coltanerts en is een cruciaal onderdeel voor elektronica zoals smartphones en laptops. Daarnaast wijst de Commissie ook op de aanwezigheid van tin, wolfraam, goud en niobium en de mogelijke ontginning van lithium.

Dat de Europese Commissie karig is met informatie, bevestigt ook Inge Brees. Maar: "Het gaat ook nog maar om een intentieverklaring, er is nog geen uitgewerkte strategie. Het akkoord moet nog veel concreter worden ingevuld."

Een van de problemen is dat de Commissie het memorandum niet beschouwt als een handelsakkoord, zegt Europees Parlementslid Sara Matthieu (Groen, De Groenen). "Maar eigenlijk is het dat wel." Omdat de Commissie het niet als een handelsakkoord beschouwt, heeft het Europees Parlement minder recht op informatie. "Maar daardoor kan het parlement zijn controlefunctie niet uitoefenen."

Ook Matthieu stelt zich vragen bij de herkomst van bepaalde mineralen. "We weten dat er grondstoffen geroofd worden uit Oost-Congo. Europa heeft willens en wetens een deal gesloten die ingaat tegen zijn principes. Je kan me niet wijsmaken dat de Commissie daar niet van op de hoogte is. Economische belangen zijn belangrijk, maar het roven van grondstoffen kan je toch onmogelijk goedpraten. Economische belangen, ja, maar niet tegen elke prijs."

"De bedoeling van die memoranda is eigenlijk heel goed, omdat je kunt achterhalen vanwaar bepaalde grondstoffen komen", zegt Europees Parlementslid Hilde Vautmans (Open VLD, Renew), tevens voorzitter van de EU-Afrika Delegatie binnen het Europees Parlement. "Maar het valt niet te begrijpen dat je een akkoord sluit met een land als Rwanda en met geen woord rept over M23."

Vanuit het Europees Parlement gaan daarom steeds meer stemmen op om het memorandum op te schorten, zolang de M23-rebellen zich niet uit Oost-Congo hebben teruggetrokken. De Europese Groenen schreven daarover een brief aan de Europese Commissie. Ze vinden dat het memorandum onvoldoende rekening houdt met de regionale context en de actieve rol van Rwanda in Oost-Congo.

Het memorandum bepaalt dat de ontginning en verwerking van ruwe materialen met respect voor de mensenrechten moet plaatsvinden, transparant en traceerbaar moet zijn en moet bijdragen aan regionale stabiliteit. "De realiteit op het terrein toont het tegenovergestelde", stelt Matthieu, een van de initiatiefnemers van de brief.

"De EU mag niet medeplichtig zijn aan de humanitaire tragedie die zich in Noord-Kivu aan het ontrollen is", vindt ze. Het memorandum verleent bovendien "op een onrechtvaardige manier internationale legitimiteit aan het Rwandese regime".

Ook de EU-Afrika Delegatie binnen het Europees Parlement kwam vorige week tot de conclusie dat het memorandum beter opgeschort wordt. "Als je ziet dat de M23-rebellen oprukken met maar 1 doel, dat gebied annexeren, dan heb je maar 1 drukkingsmiddel en dat is de opschorting van dat memorandum", zegt Hilde Vautmans. 

Niet iedereen in het Europees Parlement is daarvan overtuigd. Er zijn ook parlementsleden die op het grote economische en strategische belang van het memorandum wijzen en daar voorrang aan (willen) geven.

Maar volgens Vautmans groeit de consensus over een opschorting. Zij en haar fractie Renew hebben ook een voorstel ingediend om er een plenair debat over te houden (in principe volgende week), gevolgd door een stemming over een resolutie waarin idealiter de opschorting van het memorandum gevraagd wordt. De uiteindelijke beslissing om het memorandum al dan niet op te schorten, ligt echter bij de Commissie zelf.

Naast de opschorting van het memorandum, doen ook andere mogelijke sancties de ronde. Zo stellen De Groenen voor om de financiering van het Rwandese leger met EU-middelen stop te zetten. Die steun is onder meer bedoeld voor de bescherming van Europese bedrijven in de regio. De Groenen willen die steun stopzetten om te voorkomen dat de fondsen afgeleid worden naar andere doelen, zoals de gewapende strijd in Oost-Congo.

Een andere mogelijke sanctie is de bevriezing van de ontwikkelingssamenwerking met Rwanda, stelt Vautmans. "Er is echt een noodzaak om de agressor te sanctioneren."

Dat dat een week na de inname van Goma nog niet of nauwelijks is gebeurd, is opvallend. In 2012 kregen de M23-rebellen de stad al eens kortstondig in handen. Maar na zware internationale druk trok de militie zich al snel weer terug uit de stad.

Sancties zijn dan ook de enige manier om de rebellen te stoppen, stelde de befaamde Congo-kenner Jason Stearn 2 jaar geleden al in een interview met VRT NWS. Geen veroordeling, maar daadwerkelijke sancties. Geen woorden, maar daden.