Meer kernenergie, goedkopere warmtepompen maar ook langer tankkaarten terugbetalen: zo wil de federale regering de klimaatdoelstellingen halen

De klimaatverandering vereist dat we nu handelen, België zal de Europese doelstellingen volgen en om de energietransitie kunnen we niet heen. Dat zegt ook de nieuwe regering-De Wever. Maar de kersverse minister van Klimaat, Jean-Luc Crucke (Les Engagés), wil het wel anders doen dan Vivaldi.

"Mensen klappen uitdelen zonder dat ze begrijpen waarom, dat is niet onze manier van werken", zo zegt hij in De Ochtend. "Het kan op een andere manier. We zullen op de competitiviteit van de bedrijven letten en de mensen laten werken, en we zullen dat mét het klimaat doen."

"Haalbaar en betaalbaar", de leuze van de Vlaamse regering, krijgt in dit federale regeerakkoord een broertje: "pragmatisch en ambitieus".

Klimaatbeleid mag de gezinnen en de bedrijven geen geld kosten, en moet als het even kan ook voor extra banen zorgen. Zo hoopt de regering-De Wever dat de energietransitie breder gedragen wordt door de bevolking en de industrie.

"De budgettaire context en de draagkracht van onze burgers en ondernemingen bepalen de grenzen van hoe we onze ambities kunnen realiseren", zo klinkt het in het regeerakkoord. Het is "een cruciale voorwaarde" dat het klimaatbeleid wordt "afgestemd op de groeikansen van onze eigen industrie".

Het klinkt vertrouwd. Ook de nieuwe Europese Commissie verlegt het geweer van schouder. Terwijl de vorige termijn in het kader stond van ambitieuzere klimaatdoelstellingen, focust de Commissie deze keer op de industrie. 

En net zoals de vorige premier Alexander De Croo (Open VLD) al bepleitte, wil de regering de industrie meer ruimte geven. De regering-De Wever zal wel nog de energie- en klimaatdoelstellingen uittekenen, maar de bedrijven mogen zelf kiezen hoe ze die precies willen halen.

Toen de vorige federale regering aantrad, was de kernuitstap nog de grote trofee van Groen. Maar de tijden zijn veranderd. De oorlog in Oekraïne deed de energieprijzen stijgen en de groene-energiesector zit in een dip. Tegelijk blijft de vraag naar elektriciteit stijgen, onder andere door de elektrificering van het verkeer. 

"We laten ons niet langer leiden door achterhaalde dogma's", zo deelt de nieuwe regering nog een laatste steek uit naar de groenen, die aan geen enkele regering meer deelnemen.  

Naast zonne- en windenergie heeft ook kernenergie een plek in de elektriciteitsmix, vindt de nieuwe regering. Kernenergie levert weliswaar nucleair afval op waarvan een klein deel tot duizenden jaren radioactief blijft. Maar het veroorzaakt wel zo goed als geen broeikasgassen.

De regering mikt op een aandeel van 4 gigawatt nucleaire energie in de mix. Daarom moeten de reactoren Doel 4 en Tihange 3 al zeker met 20 jaar verlengd worden. Daarmee is al 2 gigawatt aan capaciteit verzekerd.

En er moeten ook nieuwe installaties bijgebouwd worden. De regering wil een "demonstratie-SMR-reactor" bouwen in ons land, een kleine kernreactor van de nieuwe generatie. De wet op de kernuitstap, die nieuwe kerninstallaties verbiedt, wordt herzien en uitgekleed.

Al is het nog de vraag wie dat dan zal doen. "Het dossier over de verlenging van de kerncentrales lijkt op een roeiboot, maar dan omgekeerd. Er zijn 10 stuurmannen en maar één roeier: Engie", merkt energiespecialist Joannes Laveyne (Universiteit Gent) op.

Engie is de huidige uitbater van de kerncentrales in ons land. Het bedrijf wilde niet reageren op het regeerakkoord, maar het standpunt is al langer duidelijk. Engie stond al niet te springen om Doel 4 en Tihange 3 10 jaar langer open te houden. Die reactoren nog langer laten draaien, noemde het bedrijf begin vorig jaar nog "ondenkbaar".

De verwarming van onze gebouwen is de op 2 na grootste bron van broeikasgassen in België (na de industrie en het verkeer). Die uitstoot ligt bovendien dubbel zo hoog als het Europese gemiddelde. Verwarmen met warmtepompen, die op elektriciteit werken en daardoor amper broeikasgassen uitstoten, kan snel grote klimaatwinst opleveren. Maar de verkoop slabakt.

Daarom maakt de nieuwe regering warmtepompen goedkoper. Het btw-tarief daalt van 21 procent naar 6 procent.

Omgekeerd worden verwarmingsketels op gas of stookolie duurder, het btw-tarief stijgt van 6 naar 21 procent. Opgelet: dat geldt enkel voor renovaties. In Vlaanderen mag je sowieso al geen gasaansluiting of stookolieketel meer plaatsen in een nieuwbouw.

Climafed, de Belgische federatie voor Klimaattechnologieën, noemt het "een heel goed en duidelijk signaal dat kiezen voor fossiel bij renovatie geen oplossing is".

Ook voor wie in een appartement woont, moet het gemakkelijker worden om te investeren in duurzame energie. Zo zal er nog slechts een gewone meerderheid nodig zijn onder de eigenaars als die nieuwe laadpalen of zonnepanelen willen installeren.

De bouwsector reageert dan weer verheugd omdat bouwpromotoren goedkoper nieuwe huizen en appartementen zullen kunnen bouwen na een sloop. Het btw-tarief daarvoor daalt ook van 21 procent naar 6 procent. Eerder gold dat al voor particulieren.

Andere maatregelen lijken dan weer contraproductief om de klimaatdoelstellingen te halen. Zo zal je langer met een bedrijfswagen op fossiele brandstoffen kunnen rijden. De vorige federale regering besliste dat de belastingvoordelen voor diesel- of benzinewagens in 2026 aflopen.

Maar de regering-De Wever voorziet nu een uitzondering voor hybride wagens die op elektriciteit én fossiele brandstoffen rijden. Die zullen tot eind 2027 voor 75 procent fiscaal aftrekbaar blijven. In 2028 wordt dat 65 procent en in 2029 57,5 procent. In de praktijk worden hybride wagens zo fiscaal gelijkgeschakeld met elektrische wagens.

Volgens de regering-De Wever is dat nodig omdat een volledig elektrische wagen "niet voor iedereen een optie is", "vooral in een stedelijke context, aan appartementsgebouwen, in afgelegen landelijk gebied en voor lage inkomens". Ze zijn nog te duur of er zijn niet genoeg laadpalen of parkeerplaatsen beschikbaar.

De regering zal ook langer tankkaarten terugbetalen: de brandstofkosten van hybrides zullen tot eind 2027 voor 50 procent aftrekbaar blijven.

Voor de volledigheid: de regering voorziet nog wel meer mobiliteitsmaatregelen, bijvoorbeeld eenvoudiger fietsen leasen, een mobiliteitsbudget voor iedereen of carpoolen met belastingsvoordelen gemakkelijker maken.

Maar de elektrificatie van de bedrijfswagens uitstellen, is de meest opvallende maatregel. Want het verkeer is het klimaatzorgenkind van België. Het is de enige sector waarin de uitstoot van broeikasgassen nog steeds jaar na jaar stijgt.

Plug-in hybride wagens zijn "een wolf in schaapsvacht", vindt Stef Cornelis, mobiliteitsexpert bij de ngo Transport & Environment. "Dit dreigt de elektrificering van het verkeer te vertragen, terwijl België net een voorloper was geworden in Europa. 30 procent van alle nieuwe auto's is al volledig elektrisch en bedrijven schakelen relatief moeiteloos om. Toch injecteert men nu weer onzekerheid in de markt."

"We weten nochtans dat plug-in hybrides geen klimaatoplossing zijn. Uit metingen van de Europese Commissie blijkt dat ze in de realiteit 3,5 keer meer uitstoten dan de officiële cijfers." Hybride bedrijfswagens blijken bovendien, wellicht dankzij de voordelen van de tankkaart, veel minder dan gemiddeld in elektrische modus te rijden.

"Het is ook geen besparingsmaatregel, want nu zullen mensen met een plug-in hybride, vaak een premium SUV, nog wat langer kunnen profiteren van belastingsvoordelen." 

In het regeerakkoord vinden we ook nog terug:

• De regering richt een Hoge Raad voor energiebevoorrading op. Die moet de overheid adviseren en erover waken dat er de volgende jaren voldoende energie voorhanden is. Die rol lag de voorbije jaren bij de netbeheerder Elia, maar die was zelf te veel betrokken partij bij het energiebeleid. De Raad zal naast Elia, CREG en Fluxys komen te staan.

• Eind maart komt er een beslissing over het energie-eiland in de Noordzee, waarvan de kosten helemaal uit de hand lopen.

• Er komt een actieplan voor klimaatrampen, het leger moet ingeschakeld kunnen worden en het waarschuwingssysteem BE-Alert krijgt een update.

• Tijdens hittegolven worden gebouwen van de federale overheid opengesteld als koude ruimtes.

• Er komt een klimaat-staatsbon waarmee de regering "spaargeld kan mobiliseren voor projecten in de duurzame transitie".

• En de luchtvaart moet meer bijdragen in verhouding tot zijn klimaatimpact. Al is het maar de vraag of een vliegtaks van 5 euro (zeer laag in vergelijking met de buurlanden) of lobbyen voor een kerosinetaks (wellicht onhaalbaar) veel zullen veranderen.

Sommige plannen belandden wel in het regeerakkoord, zij het vaag omschreven of zonder concrete timing. Volgens de regering is daarvoor meer onderzoek nodig.

Zo geeft België jaarlijks zo'n 15 miljard euro uit aan fossiele subsidies, zo blijkt uit de laatst beschikbare cijfers van 2021. De regeringspartij Vooruit wil dat afbouwen, maar heeft geen duidelijk engagement kunnen afdwingen bij de regeringspartners.

"We bekijken waar we fossiele brandstoffen nog actief financieel ondersteunen", staat er in het regeerakkoord met enig voorbehoud. "Waar mogelijk bouwen we deze ondersteuning geleidelijk af zonder de concurrentiepositie van onze ondernemingen en de koopkracht van onze burgers te verslechteren."

Nochtans weet de federale regering nu al zeer goed waar fossiele brandstoffen ondersteund worden. De federale overheidsdiensten Financiën en Leefmilieu maken elk jaar een grondige doorlichting. Bedrijfswagens, tankkaarten en verlaagde tarieven voor gas zijn de grote slokoppen.

En ook een taxshift die elektriciteit goedkoper maakt en fossiele brandstoffen duurder, zit er niet meteen in. Nochtans is zo'n taxshift nodig om bijvoorbeeld investeren in warmtepompen financieel interessanter te maken dan verwarmen op gas. 

Maar een timing of heldere doelstellingen noemt het regeerakkoord niet. De regering zal wel "de modaliteiten onderzoeken", of "onderzoeken hoe een prijssignaal bewerkstelligd kan worden dat gunstig is voor elektriciteit en koolstofneutrale brandstoffen en ongunstig voor fossiele brandstoffen."

Volgens energieconsultant Dieter Jong is de tijd voor nog meer onderzoek echter voorbij. "Denken doen we al jaren. Er zijn al meer studies gemaakt over de energietransitie dan een individu in zijn hele leven kan lezen zonder de hulp van AI. Nu moeten we dóén. Als we nog lang denken, hebben de Chinezen het gedaan voor ons."

Rechtzetting: in een vorige versie van dit artikel stond dat de btw-verlaging voor warmtepompen enkel gold bij renovatie. Dat klopt niet. De btw-verlaging geldt voor alle nieuwe warmtepompen.