Syrië een maand na Assad: hoop en wantrouwen rond nieuwe machthebbers

Na 53 jaar is het Assad-regime zo goed als zonder bloedvergieten omvergeworpen. Rebellen die door Turkije gesteund worden, begonnen aan een onverwacht maar goed voorbereid offensief in het noorden van Syrië en namen met een ongeziene snelheid stad na stad in, tot ze amper twee weken later in Damascus stonden en president Bashar al-Assad de benen nam naar Rusland.

Dat die historische omwenteling zo snel gebeurde, zorgde voor taferelen van uitzinnige vreugde, maar ook voor ongeloof. Was het dictatoriale Assad-regime effectief voor altijd verdreven?

Het leed dat in die 54 jaar geleden is, eerst onder vader Hafez en daarna onder zoon Bashar, is immens. Honderdduizenden mensen zijn vermoord. Wie kritiek had op het regime werd opgepakt en opgesloten, en vaak gruwelijk en langdurig gefolterd. 130.000 mensen zijn verdwenen.

Het regime zette tijdens de oorlog chemische wapens in tegen de eigen bevolking. De lijst van misdaden is immens lang en gruwelijk.

Het nieuwe regime belooft dat wie bloed aan zijn handen heeft, berecht zal worden. Het is voor miljoenen Syriërs van immens belang dat de misdaden in kaart worden gebracht, gedocumenteerd, dat bewijzen worden verzameld, dat massagraven worden onderzocht en DNA-stalen worden vergeleken met die van familieleden van de vele vermisten. Alleen op die manier is het mogelijk om verder samen te leven in een Syrië dat zo veel religieuze en etnische groepen kent. 

De Syriërs willen wel, maar het wantrouwen richting de Alawitische gemeenschap is groot. President Assad is ook een Alawiet, een zijtak van het sjiisme en een minderheid in Syrië. Dat betekent helemaal niet dat alle Alawieten bloed aan de handen hebben.

Dat proces van eerst erkenning en gerechtigheid en daarna verzoening mag onder geen beding worden overgeslagen, anders wordt het onmogelijk om een stabiel Syrië herop te bouwen. 

De vraag is hoe rebellengroep HTS een stabiel Syrië voor de toekomst ziet. Het Westen en veel Syriërs in de diaspora vrezen dat HTS een islamitisch regime voor ogen heeft. Die Syriërs, zowat 6 miljoen, zijn hun land ontvlucht vanwege het Assad-regime: dat was een seculier bestuur. Seculier én een moordmachine. 

Met de komst van HTS is de macht nu in handen van een groep die haar wortels heeft in Al Qaeda. Die banden zijn al lang doorgeknipt, maar HTS heeft het al langer voor het zeggen in de noordelijke provincie Idlib en stond daar bekend als een autoritair bestuur. 

Sinds de overname van het hele land, valt vooral de gematigde toon op. Is dat window dressing of niet? Toen Bashar al-Assad aan de macht kwam in 2000 was er ook even Westerse hoop dat deze jonge president, die in Groot-Brittannië woonde en gestudeerd had, een openheid zou hebben naar Europa en de Verenigde Staten, en dat hij de bloedige repressie achter zich zou laten.

Heel lang heeft die hoop toen niet geduurd. Geduld zal dus nodig zijn om te merken wat de échte agenda is van HTS. Intussen is het vooral van belang om de nieuwe bestuurders te beoordelen op de effectieve beslissingen en op het gevoerde beleid. Vandaag en morgen. 

Vraag is hoeveel macht Ahmed al-Sharaa effectief heeft. Hij heeft geen centraal gezag over alle - en heel diverse - milities in het land. Maar de man en de groep staan onder grote internationale druk. Daarbij is er druk en invloed van landen die vooral hun eigen macht en invloed voor ogen hebben, meer dan een stabiele toekomst voor Syrië. 

Landen als Turkije, Israël en ook Saudi-Arabië en andere Golfstaten doen er alles aan om hun invloed in Syrië zo groot mogelijk uit te bouwen.

Turkije houdt delen in het noorden van Syrië bezet en voedt de gevechten tegen de Syrische Koerden. Zij worden gezien als een verlengstuk van de Turks-Koerdische PKK, voor Turkije is dat een terreurorganisatie.

Israël houdt delen in het zuiden van Syrië bezet en lijkt niet van plan die 'bufferzone' snel of uit eigen beweging op te geven. De nieuwe ministers van Defensie en van Buitenlandse Zaken gingen al snel op bezoek in de Saudische hoofdstad Riyad. De Saudi's zullen graag miljarden investeren in de heropbouw van Syrië, in ruil voor macht en invloed. 

Ook de Europese leiders proberen druk uit te oefenen. Deze week gingen de Duitse en Franse ministers van Buitenlandse Zaken op bezoek. Ahmed al-Sharaa wil dat de sancties tegen Syrië – vanwege het vorige regime – worden opgeheven en dat HTS geschrapt wordt van de lijst van terroristische organisaties.

Het zijn belangrijke stokken achter de deur die Europa kan en moet hanteren. Punten waarover gesproken kan worden als het gegarandeerd is dat Syrië een land wordt met gelijke rechten voor alle burgers: mannen en vrouwen, moslims en christenen, etnische groepen als Soennieten, Sjiieten, Alawieten, Druzen, Ismaëlieten en anderen. 

De uitdagingen zijn immens. De milities en rebellengroepen moeten worden ontbonden om een nieuw leger op te bouwen, dat het hele grondgebied en alle grenzen moet controleren. Er moet een grondwettelijk proces komen voor een nieuwe grondwet en uiteindelijk verkiezingen. Niet evident in een land waar de gewone bevolking geen ervaring heeft met politiek, met campagnes en meerdere partijen. De Syrische oppositie is ondergronds en vanuit het buitenland blijven werken. Voor de gewone Syriërs worden het allemaal nieuwigheden, 'Eerste Keus', voor het eerst naar de stembus. Ooit. 

Er is reden om sceptisch te zijn. Er is ook reden om hoopvol te zijn. Met veel geduld, met de juiste druk en invloed, en met een doorgedreven proces van gerechtigheid en verantwoordelijkheid kan Syrië een stabiele factor worden in het Midden-Oosten. Het kan, maar het kan ook heel anders uitdraaien. "Als de macht van de liefde de liefde voor de macht overwint, zal de wereld vrede kennen", zei Jimi Hendrix. Een song om in heel wat hoofdsteden te draaien.