Val van Assad is stevige deuk in macht én imago van Rusland: "Ze zijn de regie stilaan aan het verliezen"

Om de rol van Rusland in Syrië beter te begrijpen, moeten we terug naar 2015. Nadat terreurgroep Islamitische Staat (IS) al grote delen van Syrië had ingenomen, stond ze voor de poorten van hoofdstad Damascus om het regime van president Bashar al-Assad omver te werpen.

De situatie kantelde toen Rusland geheel onverwacht gevechtsvliegtuigen en troepen stuurde, waardoor Assad een groot deel van Syrië kon heroveren. De Russen maakten van de gelegenheid gebruik om zich militair te vestigen in de regio. 

"Op zich stelden die niet veel voor", aldus Ruslandkenner Jan Balliauw, die er in 2016 is geweest. "Er waren een paar gevechtsvliegtuigen en gevechtshelikopters, maar veel had je ook niet nodig om een verschil te maken. Rusland zag dat het met weinig middelen veel kon bereiken."

In de jaren daarna werd Rusland dé steunpilaar van Assad, wat het land op de kaart zette als geopolitieke speler. Tot gisteren, toen de rebellen Damascus innamen en de president het land moest ontvluchten. Volgens Balliauw was het vooral de snelheid van de omwenteling die de Russen heeft verrast.

"Rusland heeft gewoon geen tijd gehad om zelfs nog maar na te denken over wat ze zouden doen. In een paniekreactie hebben ze zoveel mogelijk materieel verplaatst en hebben ze hun schepen weggehaald uit Tartous, zodanig dat die niet in handen zouden vallen van de rebellen. Aan alles was te zien dat het Kremlin in paniek was."

De reden waarom die omwenteling zo snel kon gaan, is terug te brengen naar 1 bepalende factor: de oorlog in Oekraïne. Die sleept nu al ruim 2,5 jaar aan.

"Door de oorlog is Rusland verzwakt", aldus Balliauw. "Grote delen van de land- en luchtmacht zijn ingezet om te strijden tegen Oekraïne. Een groot deel van de marine ligt op de bodem van de Zwarte Zee."

"De realiteit is dat Rusland onvoldoende capaciteiten had om Assad te steunen, zelfs al zouden ze dat hebben gewild. De prioriteit moet voor Rusland naar Oekraïne gaan, want dat verliezen zou dramatisch zijn voor Poetin."

En van die verzwakte positie hebben de rebellen op hun beurt gretig gebruikgemaakt. "Aan de ene kant zit je met een verzwakt Rusland, maar ook Hezbollah en Iran hebben klappen gekregen door het conflict met Israël. Dat hebben die rebellengroepen natuurlijk ook gezien."

Wat begon als een lokaal offensief heeft tot hun eigen verbazing tot veel meer geleid, zegt Balliauw. "Plots kregen ze steden en militaire basissen in handen. Ook de burgers zijn op die kar gesprongen en in opstand gekomen. Het Syrische leger heeft zich zonder veel weerstand teruggetrokken of overgegeven en dan is alles als een kaartenhuisje in elkaar gestort."

Voor de Russen is de impact van de omwenteling in Syrië groot. "In de eerste plaats verliezen ze het enige echte steunpunt dat ze buiten hun eigen landsgrenzen hebben, en dat onder meer belangrijk is voor de projectie van hun macht in Afrika."

"Ze zullen alleszins proberen om te onderhandelen met de nieuwe machthebbers om hun aanwezigheid in Syrië te behouden, maar of dat zal lukken, is nog maar de vraag. Dat ze Aleppo hebben platgebombardeerd, zit nog vers in het geheugen. Daarnaast heeft rebellengroep HTS nauwere banden met Turkije, dus ik denk dat zij de rol van Rusland zullen overnemen."

Ook het imago van Rusland heeft een deuk gekregen. "Het land heeft zich altijd willen profileren als steunpilaar voor autocratische leiders. Nu blijkt dat die macht eerder beperkt is."

Door Assad naar Rusland te laten vluchten, probeert Poetin om dat imago nog enigszins te redden. "Het is belangrijk voor het aanzien van Rusland om de garantie te geven dat autocratische leiders veilig zijn. Als ze Assad hadden laten vermoorden, zou dat Rusland ondermijnen."

Toch zal wat met Assad is gebeurd hard aankomen voor Poetin. "Zijn grootste vrees is dat zijn bevolking zelf in opstand komt en dat hij hetzelfde lot zal ondergaan. Vandaar dat hij de oorlog weg probeert te houden uit de Russische samenleving en ervoor zorgt dat de levensomstandigheden in het land niet verslechteren."

De gebeurtenissen in Syrië hebben het aanzien van Rusland een knauw gegeven. En dat zal mogelijk ook elders gevolgen hebben. In de eerste plaats is het uitkijken naar Afrikaanse landen als Mali en de Centraal-Afrikaanse Republiek, die door Rusland gesteund worden.

"De vraag is of Rusland die steun ook kan blijven geven. Als het land nog meer onder druk komt te staan in Oekraïne zullen ze op termijn misschien ook hun aanwezigheid in Afrika moeten terugschroeven."

"Tot slot begint de oorlog die Poetin in Oekraïne is gestart en die voorgesteld werd als een beperkte 'militaire operatie' steeds meer uit te deinen en gevolgen te hebben op wereldniveau. Je merkt dat Rusland de regie – die het lange tijd in handen had – stilaan aan het verliezen is."