In enkele dagen tijd zijn rebellengroepen erin geslaagd het regime van Bashar al-Assad omver te werpen en bijna alle grote steden van Syrië in te nemen. Zij zijn nu van plan het machtsvacuüm te vullen. Wie zijn de rebellen die het regeringsleger zo snel konden overrompelen? En wat betekent dit voor gewone burgers in het land?
Regime van Assad in sneltempo gevallen: wie zijn de rebellen die het regeringsleger hebben overrompeld? En wat betekent dit voor Syrië?
Iets meer dan een week geleden trok een alliantie van rebellengroepen ten strijde tegen het Syrische regime. Ze veroverden de stad Aleppo en tientallen andere plaatsen op het regeringsleger, controleren een groot deel van het noordwesten van het land. Sindsdien zijn ook de steden Hama en Homs door de groepen ingenomen. Die alliantie wordt aangevoerd door Hayat Tahrir al-Sham (HTS).
HTS is een islamistische groepering (een groepering die de politieke islam aanhangt), ontstaan in 2017 na een samenvoeging van verschillende jihadistische groepen. Een van die groepen was Jabhat al-Nusra, dat ooit verbonden was met de terreurorganisatie Al Qaeda. HTS stelt zich echter gematigder op dan Jabhat al-Nusra en heeft zich naar eigen zeggen gedistantieerd van Al Qaeda.
HTS en de alliantie die het aanvoert, worden op hun beurt min of meer gesteund door het Syrisch Nationaal Leger (SNA). Dat is een verzameling van door Turkije gesteunde milities, die de orde bewaren in enkele door Turkije bezette regio's in het uiterste noorden en noordwesten van Syrië. Turkije viel er enkele jaren geleden binnen om de Syrisch-Koerdische rebellen die er actief waren, te verjagen.
De steun van het SNA aan de alliantie onder leiding van HTS leidde er mee toe dat die laatste er in slaagde om de stad Aleppo zo snel te veroveren.
Het noordoosten van Syrië wordt dan weer grotendeels gecontroleerd door de Syrische Democratische Strijdkrachten (SDF), een verzameling van Koerdische en Arabische eenheden. Binnen de SDF nemen de Syrisch-Koerdische Volksbeschermingseenheden (YPG) de leiding.
De YPG speelden enkele jaren geleden een belangrijke rol bij de verdrijving van het terroristische IS uit Syrië. Ze kregen daarbij militaire steun van het Westen. Daarom gelden de YPG nog steeds als de bondgenoot van de Verenigde Staten in het land.
Naast hun gemeenschappelijke strijd tegen Assad zijn het Syrisch Nationaal Leger (SNA) en de Syrisch-Koerdische Volksbeschermingseenheden (YPG) ook in een onderlinge strijd verwikkeld.
Net daarom wordt het SNA gesteund door Turkije, dat de YPG als een verlengstuk van de PKK ziet. De PKK is de Koerdische Arbeiderspartij die strijdt voor meer autonomie voor de Koerden in Turkije. De Turkse regering beschouwt die groep als een terreurorganisatie.
Het nieuwe Afghanistan?
HTS mag dan wel hebben gebroken met terreurorganisaties als Al Qaeda, de groep wordt door veel landen nog altijd als een terroristische organisatie beschouwd. De Verenigde Staten doen dat al sinds 2018.
Vandaar dat de Amerikanen zich tot nu toe voorzichtig hebben opgesteld. Aan de ene kant zullen ze er niet rouwig om zijn dat een dictator als Assad verdwenen is, maar ze zullen ook niet blij zijn dat HTS dat machtsvacuüm probeert te vullen.
Want HTS heeft net als terreurgroep IS of de Taliban in Afghanistan wel een islamistische agenda (een politiek beleid dat gebaseerd is op de islam, red.). Het wil een bestuur invoeren dat gebaseerd is op de Sharia (islamitische wetgeving). In het pas veroverde Aleppo om te beginnen, maar als het de macht kan vasthouden, waarschijnlijk in het hele land.
Nu al krijgt HTS kritiek omdat het de bevolking in het gebied dat het controleert, zou onderdrukken. De kans bestaat nu dat een groot deel van Syrië bestuurd zal worden zoals IS 10 jaar geleden deed in het zelfverklaarde kalifaat, dat delen van Syrië en Irak omvatte. Of dat Syrië de weg opgaat van Afghanistan, waar de Taliban de bevolking en met name vrouwen beetje bij beetje van alle vrijheden hebben beroofd.
HTS benadrukt zelf dat het gematigder is dan IS. Het gebied dat het nu controleert, in het noordwesten van Syrië, zou de laatste jaren ook beduidend welvarender zijn geworden dan bijvoorbeeld het deel dat door het regime van Assad wordt gecontroleerd. Er is ook sprake van dat christelijke minderheden in het door HTS gecontroleerde gebied relatieve vrijheid genieten.
Net voor de rebellen Damascus binnentrokken, riep de HTS-rebellenleider Abu Mohammed al-Jolani zijn strijders ook op om zich genadig op te stellen tegenover burgers. "Ik geef jullie nogmaals de raad, mijn broeders, om barmhartig, vriendelijk en zachtmoedig te zijn voor onze mensen in de steden en dorpen die jullie als nederige veroveraars binnengaan", zei al-Jolani.
De rebellen hebben ook al aangegeven dat ze "in geen enkel geval" chemische wapens zouden inzetten. Het is algemeen aangenomen dat Assad in het verleden wel chemische wapens ingezet heeft, onder meer in 2013 bij een aanval op Oost-Ghouta (een buitenwijk van Damascus, red.).
De rebellen zijn ook niet van plan om het volledige politieke systeem met de grond gelijk te maken, zeggen ze. Zo hebben de rebellen naar eigen zeggen "de plicht" om regeringsinstellingen, internationale instituten en kantoren van de Verenigde Naties te beschermen.
Voordeel van de twijfel?
De grote vraag is: wil HTS op die manier zijn imago oppoetsen of is de groepering echt gematigder geworden? Verschillende analisten lijken de islamistische rebellen voorlopig het voordeel van de twijfel te geven, maar op dit moment is nog niet duidelijk hoe conservatief HTS zal besturen, mocht het aan de macht komen.
Een duidelijker verschil met Islamitische Staat is dat HTS zich specifiek op Syrië richt en geen buitenlandse agenda lijkt te hebben. Ze lijken helemaal niet geïnteresseerd te zijn in internationaal terrorisme, zoals IS dat wel was, en ook niet in gebiedsuitbreiding buiten Syrië. Het gaat hen erom Assad van de macht te verdrijven.
Een nieuw kalifaat over de landsgrenzen heen of een vrijhaven voor terreurgroepen zoals Afghanistan was onder het eerste bewind van de taliban (1996-2001), lijkt Syrië onder HTS-bewind op het eerste gezicht niet te zullen worden. Al valt dat ook niet helemaal uit te sluiten.
