Omwenteling in Syrië: dit moet je weten over de gebeurtenissen in het land

Op 27 november laait de Syrische burgeroorlog, die sinds 2011 woedt, plots op met een offensief: verschillende rebellengroepen, onder leiding van de islamitische militie Hayat Tahrir al-Sham (HTS), vallen het regeringsleger van president Bashar al-Assad aan.

Die regeringstroepen zijn verrast door de snelheid en de slagkracht waarmee de rebellen te werk gaan en op korte tijd vallen de steden Aleppo en Hama. Zaterdagavond volgt ook Homs, de op 2 na grootste stad van het land.

Ook vanuit het zuiden rukken heel snel rebellengroepen op. Het gezamenlijke doel: hoofdstad Damascus innemen en het regime van Assad ten val brengen. Dat lukt hen in de nacht van zaterdag op zondag.

Wanneer zondagochtend het nieuws komt dat het Syrische regeringsleger de internationale luchthaven van Damascus heeft verlaten, laat een mededeling van de rebellen niet lang meer op zich wachten. "We verkondigen dat de hoofdstad Damascus bevrijd is", klinkt het.

Ze hebben het over "het einde van dit donker tijdperk" van onderdrukking onder Assad en zijn vader Hafiz al-Assad (van 1971 tot 2000 de president). Alle "onterecht opgesloten" gevangenen in het land zullen vrijgelaten worden, melden de rebellen later.

Het gaat dan vooral over de gedetineerden uit de Sednayagevangenis, een grote militaire gevangenis op zo'n 30 kilometer van Damascus. Volgens verschillende mensenrechtenverenigingen werd de gevangenis door het regime van Assad onder andere gebruikt om politieke tegenstanders op te sluiten. Amnesty International schat dat er tussen 2011 en 2015 tussen de 5.000 en 13.000 mensen werden geëxecuteerd. 

De rebellen richten zich ook tot de miljoenen Syriërs die op de vlucht zijn geslagen sinds het begin van de burgeroorlog. "Aan de ontheemden wereldwijd, een vrij Syrië wacht op jullie", luidt het. "Dit is het moment waarop de ontheemden en de gevangenen lang gewacht hebben, het moment om naar huis terug te keren en het moment van vrijheid na decennia van onderdrukking en leed." 

In Damascus komen honderden mensen op straat om te vieren. Op video's die circuleren op sociale media zijn dansende en zingende mensen te zien. Getuigen melden ook dat er "feestelijk geweervuur" te horen is in de straten. 

De rebellen betreden ook het presidentieel paleis in Damascus. Op video's die verspreid zijn via sociale media is te zien hoe verschillende mensen zich op de binnenplaats van het paleis en aan de toegangspoorten bevinden. 

Ook wordt de ambassade van Iran in Damascus bestormd en vernield. Volgens het Iraanse persbureau heeft Iran de ambassade ontruimd en het personeel overgebracht naar Libanon. Iran gold als een belangrijke bondgenoot van Assad. 

Op de openbare omroep van het land kondigen de rebellen de val van "tiran" Bashar al-Assad aan. Lang is er onduidelijkheid over waar de afgezette president is. Zo zou het vliegtuig waarmee hij wellicht Damascus verliet plots van de radar verdwenen zijn. Uiteindelijk laten Russische bronnen alsnog weten dat Assad in de Russische hoofdstad Moskou is gearriveerd. Zijn vrouw en kinderen zouden enkele dagen geleden al naar Rusland zijn gevlucht.

Mohammad al-Jalali - die pas sinds september de Syrische premier is - is wel in Damascus gebleven. "We zijn bereid om de macht aan de verkozen leiding over te dragen", zegt hij in een videoboodschap die hij naar eigen zeggen thuis opnam.

Hij roept de bevolking op om mee te werken aan de huidige ontwikkelingen en geen openbare eigendom te beschadigen. Syrië zou een "normale staat" kunnen zijn met goede banden met zijn buurlanden, aldus Jalali, die naar eigen zeggen geen interesse heeft in een politiek ambt of andere privileges. "We geloven dat Syrië aan alle Syriërs toebehoort."

Ook de rebellen lijken te streven naar een verder vreedzame machtswissel. Abu Mohammed al Jolani, de leider van HTS, roept zijn strijders op om geen openbare instellingen in Damascus te benaderen. Die blijven "onder controle van de voormalige premier tot een officiële overdracht", meldt hij via berichtendienst Telegram.

"Het is ook verboden om in de lucht te schieten", meldt Jolani nog. Inmiddels hebben de rebellen ook een avondklok afgekondigd in Damascus. Het is nog niet duidelijk hoeveel dagen de maatregel van kracht zal zijn.

Premier Jalali en Jolani zouden ook al contact gehad hebben om de overgangsperiode te bespreken. Dat zegt althans de premier in een interview met nieuwszender Al Arabiya. Jalali pleit in dat interview voor vrije verkiezingen, zodat Syriërs hun eigen leider kunnen kiezen na de val van het Assad-regime.

HTS meldt voorts dat de rebellen geen chemische wapens zullen gebruiken, na ongerustheid dat internationaal verboden wapens in hun handen zouden vallen. Zij beschouwen zulke wapens naar eigen zeggen als een "misdaad tegen de mensheid". "We zijn volledig bereid om samen te werken met de wereldgemeenschap rond het toezicht op deze wapens."

Ook de Syrische Democratische Strijdkrachten (SDF), een rebellengroep van Koerdische en Arabische eenheden die een groot deel van het noordoosten van Syrië controleert, hebben gereageerd. Zij zien de "val van het autoritaire regime in Damascus" als een "mogelijkheid om een nieuw Syrië te bouwen waar democratie en rechtvaardigheid centraal staan." De SDF werkte nauw samen met de Verenigde Staten bij de strijd tegen terreurgroep Islamitische Staat.

Israël heeft op het nieuws gereageerd door tanks te positioneren op de bezette Golanhoogvlakte, het grensgebied met Syrië. De Israëlische televisiezender N12 meldt dat het om een veiligheidsmaatregel gaat, nu de rebellen in Syrië de controle overgenomen hebben. Het Israëlische leger zou aanvallen door de rebellen op Israël wel als onwaarschijnlijk beschouwen.

Het Israëlische leger veroverde de Golanhoogvlakte op Syrië tijdens de Zesdaagse Oorlog in 1967 en annexeerde het gebied in 1981. Onder het internationaal recht wordt het strategisch belangrijke rotsplateau beschouwd als door Israël bezet Syrisch grondgebied.

Ook Libanon en Irak zeggen dat ze de grens met Syrië extra zullen bewaken. Libanon zegt zich "ver te willen houden van repercussies van de ontwikkelingen in Syrië".

Ook raakt bekend dat de Libanese sjiitische militie Hezbollah, die al jarenlang de Syrische regeringstroepen steunt, haar strijders rond Damascus en Homs heeft bevolen te vertrekken. Ze zouden zich volgens een bron binnen Hezbollah terugtrekken naar de westelijke havenstad Latakia en naar Hermel, niet ver over de grens in Libanon.

De Verenigde Staten kondigen ook aan dat ze aanwezig blijven in Syrië, om te voorkomen dat terreurgroep Islamitische Staat (IS) weer aan kracht kan winnen. Zondagavond heeft het Amerikaanse leger daarom ook ruim 75 doelen bestookt in Syrië. Het gaat om luchtaanvallen op bekende kampen en personen van IS. De Amerikanen hebben ongeveer 900 militairen gestationeerd in Syrië, vooral in het oosten en noordoosten.

Amerikaans president Joe Biden noemt de val van Bashar al-Assad in een speech een "historisch moment" en belooft het land en zijn buren te zullen steunen tegen elke bedreiging. "Eindelijk is het regime van Assad gevallen."

De Amerikaanse president zegt ook dat hij hoge functionarissen naar de regio zal sturen, zal helpen om stabiliteit te garanderen en Amerikaans personeel te beschermen en met Syrische groeperingen zal samenwerken om "een overgang van het regime van Assad naar een onafhankelijk en soeverein Syrië" tot stand te brengen. 

Verkozen president Donald Trump dringt er intussen bij de VS op aan om zich niet te bemoeien met de situatie. Hij zei zaterdag (nog vóór de val van Assad) in een bericht op sociale media dat "Syrië een puinhoop is, maar niet onze vriend".