Waarom de opmars van de rebellen tegen dictator Assad niet per se goed nieuws is voor de Syrische bevolking 

Als gevolg van de jarenlange burgeroorlog is Syrië onderverdeeld in verschillende invloedssferen. Vandaag de dag controleert het regeringsleger van president Bashar al-Assad zowat 60 procent van het land. Assad wordt onder meer gesteund door pro-Iraanse milities uit Libanon en Irak en door Rusland.

De rest van het land wordt grotendeels gecontroleerd door verschillende allianties van rebellengroepen, die al jaren tegen het dictatoriale regime van Assad vechten, maar ook geregeld tegen elkaar.

In het gebied in het noorden van Syrië dat gecontroleerd wordt door wat simpelweg de oppositie tegen Assad wordt genoemd, zijn ontelbare strijdende en politieke groepen actief, die zeker niet zomaar als "dé rebellen" mogen worden gezien. Toch kan het gebied grotendeels opgedeeld worden in 3 zones of invloedssferen.

De alliantie van rebellengroepen die een week geleden de stad Aleppo en tientallen andere plaatsen heroverden op het regeringsleger, controleren een groot deel van het noordwesten van het land (zie kaart). Die alliantie wordt aangevoerd door Hayat Tahrir al-Sham (HTS).

HTS is een islamistische groepering (een groepering die de politieke islam aanhangt), ontstaan in 2017 na een samenvoeging van verschillende jihadistische groepen. Een van die groepen was Jabhat al-Nusra, dat ooit verbonden was met de terreurorganisatie Al Qaeda. HTS stelt zich echter gematigder op dan Jabhat al-Nusra en heeft zich naar eigen zeggen gedistantieerd van Al Qaeda.

Nu Aleppo grotendeels heroverd is, rukken de rebellen onder leiding van HTS verder op. Eerder deze week naderden ze tot aan de rand van Hama en inmiddels zouden de eerste rebellen de stad zijn binnengedrongen. Ze dromen ervan om ook die stad in te nemen en daarna door te stoten naar Homs en misschien zelfs de hoofdstad Damascus. Maar het regeringsleger heeft inmiddels een tegenoffensief ingezet. De komende dagen en weken zal moeten blijken of de opmars van de rebellen blijft duren.

HTS en de alliantie die het aanvoert, worden op hun beurt min of meer gesteund door het Syrisch Nationaal Leger (SNA). Dat is een verzameling van door Turkije gesteunde milities, die de orde bewaren in enkele door Turkije bezette regio's in het uiterste noorden en noordwesten van Syrië. Turkije viel er enkele jaren geleden binnen om de Syrisch-Koerdische rebellen die er actief waren, te verjagen.

De steun van het SNA aan de alliantie onder leiding van HTS leidde er mee toe dat die laatste er onlangs in slaagde om de stad Aleppo grotendeels te veroveren.

Het noordoosten van Syrië wordt dan weer grotendeels gecontroleerd door de Syrische Democratische Strijdkrachten (SDF), een verzameling van Koerdische en Arabische eenheden. Binnen de SDF nemen de Syrisch-Koerdische Volksbeschermingseenheden (YPG) de leiding. De YPG speelden enkele jaren geleden een belangrijke rol bij de verdrijving van IS uit Syrië. Ze kregen daarbij militaire steun van het Westen. Daarom gelden de YPG nog steeds als de bondgenoot van de VS in Syrië.

Ook de SDF zouden, in het oosten van het land, terrein op het regime van Assad hebben veroverd, al is dat nog niet onafhankelijk bevestigd. Het zou ook maar om een gering aantal dorpen gaan.

Naast hun gemeenschappelijke strijd tegen Assad zijn het Syrisch Nationaal Leger (SNA) en de Syrisch-Koerdische Volksbeschermingseenheden (YPG) ook in een onderlinge strijd verwikkeld. Net daarom wordt het SNA gesteund door Turkije, dat de YPG als een verlengstuk van de PKK ziet, de Koerdische Arbeiderspartij die strijdt voor meer autonomie voor de Koerden in Turkije en door de Turkse regering als een terreurorganisatie wordt beschouwd.

Maar het is dus vooral de alliantie onder leiding van het islamistische HTS dat de voorbije dagen fors is opgerukt en het regeringsleger van Assad het meest onder druk zet. De vraag is of dat een goede zaak is voor de bevolking van Syrië. En ook het Westen, toch zeker de Verenigde Staten, had allicht liever andere rebellen zien oprukken.

HTS mag dan gebroken hebben met terreurorganisaties als Al Qaeda, de groep wordt door veel landen nog altijd als een terroristische organisatie beschouwd. De Verenigde Staten doen dat al sinds 2018. Vandaar ook de ietwat voorzichtige reactie van de Amerikanen op de opmars van de rebellen. Aan de ene kant zijn ze er niet rouwig om dat een dictator als Assad onder druk komt te staan, aan de andere kant maken ze zich wel zorgen dat net HTS terrein verovert.

Want HTS heeft net als terreurgroep IS of de taliban in Afghanistan wel een islamistische agenda (een politiek beleid dat gebaseerd is op de islam) en wil een bestuur invoeren dat gebaseerd is op de Sharia (islamitische wetgeving). In het pas veroverde Aleppo om te beginnen, maar later mogelijk ook in andere veroverde steden en gebieden of, wie weet, in het hele land.

Nu al krijgt HTS kritiek omdat het de bevolking in het gebied dat het controleert, zou onderdrukken. Wat als net zij Assad van de macht zouden kunnen verdrijven? De kans bestaat dat een groot deel van Syrië dan bestuurd zal worden zoals IS 10 jaar geleden deed in het zelfverklaarde kalifaat, dat delen van Syrië en Irak omvatte. Of dat Syrië de weg opgaat van Afghanistan, waar de taliban de bevolking en met name vrouwen beetje bij beetje van alle vrijheden hebben beroofd.

In dat geval zou het ene onderdrukkende regime vervangen worden door het andere. En dat is helemaal het tegenovergestelde van de idee die 13 jaar geleden achter de Arabische Lente zat, het volksprotest dat uiteindelijk tot een burgeroorlog leidde. De Syriërs willen in de eerste plaats vrijheid en willen zelf kunnen bepalen wie hun land mag leiden, in plaats van onder een totalitair regime te leven, getuigt een inwoner van Aleppo aan VRT NWS.

HTS benadrukt zelf dat het gematigder is dan IS. Het gebied dat het nu controleert, in het noordwesten van Syrië, zou de laatste jaren ook beduidend welvarender zijn geworden dan bijvoorbeeld het deel dat door het regime van Assad wordt gecontroleerd. Er is ook sprake van dat christelijke minderheden in het door HTS gecontroleerde gebied relatieve vrijheid genieten.

De grote vraag is: wil HTS op die manier zijn imago oppoetsen of is de groepering echt gematigder geworden? Verschillende analisten lijken de islamistische rebellen voorlopig het voordeel van de twijfel te geven, maar op dit moment is nog niet duidelijk hoe conservatief HTS zal besturen, mocht het de macht grijpen.

Een duidelijker verschil met Islamitische Staat is dat HTS zich specifiek op Syrië richt en geen buitenlandse agenda lijkt te hebben. Ze lijken helemaal niet geïnteresseerd te zijn in internationaal terrorisme, zoals IS dat wel was, en ook niet in gebiedsuitbreiding buiten Syrië. Het gaat hen erom Assad van de macht te verdrijven.

Een nieuw kalifaat over de landsgrenzen heen of een vrijhaven voor terreurgroepen zoals Afghanistan was onder het eerste bewind van de taliban (1996-2001), lijkt Syrië onder HTS-bewind op het eerste gezicht niet te zullen worden. Al valt dat ook niet helemaal uit te sluiten.

Hoe dan ook is het nog te vroeg om over de val van Assad te speculeren. Ook al lijkt de opmars van de rebellen vlotter te gaan dan velen hadden verwacht, het is de vraag of dat zo blijft. En wat met de verhouding tussen het islamistische HTS, dat onrechtstreeks de steun geniet van Turkije, en de Syrisch-Koerdische rebellen die het noordoosten controleren maar door Turkije als de vijand worden gezien? Assad is hun gemeenschappelijke vijand, maar dat betekent niet dat ze daarom elkaars vrienden zijn. 

De mogelijke val van het dictatoriale regime van Assad, dat al geregeld van oorlogsmisdaden en misdaden tegen de mensheid is beschuldigd, zou voor vele Syriërs ongetwijfeld een opluchting zijn, na 13 jaar oorlog die al aan een half miljoen Syriërs het leven heeft gekost. Of het einde van het regime ook het einde van het oorlogsgeweld zal inluiden, is minder zeker.