Een derde van de Vlamingen is tegenstander van een fusie van zijn of haar gemeente. Dat blijkt uit een enquête die, in opdracht van VRT NWS, is uitgevoerd bij inwoners van Vlaamse gemeenten waar een fusie nog niet aan de orde is. Nog een derde heeft er geen mening over, terwijl nog eens 18 procent zegt niet enthousiast te zijn, maar er desnoods wel begrip voor te kunnen opbrengen. Nauwelijks 15 procent van de ondervraagde Vlamingen staat open voor een fusie van zijn of haar gemeente. Om de cijfers kracht bij te zetten, ging Terzake gisteren kijken in de fusiegemeente Beveren-Kruibeke-Zwijndrecht, waar vooral in de Antwerpse gemeente Zwijndrecht (die nu naar Oost-Vlaanderen verhuist) de fusie niet verteerd lijkt.
Geen verplichte fusies
Vlaamse gemeenten laten fuseren is misschien wel het meest omstreden idee in de gemeentepolitiek. Al jaren is er sprake van om die fusies te verplichten, maar elke keer opnieuw blijft het in de plannen van de Vlaamse regering bij het aanmoedigen van vrijwillige fusies, onder meer met de wortel van de schuldverlichting. Nochtans pleitte in de vorige regering de toenmalige minister van Binnenlands Bestuur Bart Somers (Open VLD) opnieuw voor gedwongen fusies.
Hij deed dat op basis van een grondige en gedetailleerde studie van 2 bestuursexperts, Filip De Rynck en Lieven Janssens. Lieven Janssens is tegelijk ook de burgemeester van Vorselaar, terwijl Filip De Rynck professor Bestuurskunde is aan de Gentse Universiteit.
Samen schreven ze een “Visie op de toekomst van het lokaal & binnenlands bestuur in Vlaanderen”, waarin dus gepleit werd voor verplichte fusies: “In 2030 moet de Vlaamse overheid haar verantwoordelijkheid nemen en, waar nog nodig, tot verplichte fusies overgaan.”
De nieuwe Vlaamse regering heeft beslist fusies niet te verplichten, maar blijft ze wel aanmoedigen. Maar die verplichte fusies tegen 2030 hebben dus wel degelijk in de steigers gestaan tijdens de vorige regering. En de 2 experts haalden voor hun pleidooi heel wat argumenten boven. In de eerste plaats zijn veel Vlaamse gemeenten te klein om nog een goede dienstverlening te bieden. Schaalvergroting lijkt de beste manier om die dienstverlening aan de burger te verlenen.
Betere dienstverlening voor de burgers
Zo zijn er, volgens de experts, in heel wat kleine gemeenten eenpersoonsdiensten. De experts denken aan dienstverlening rond IT, mobiliteit, milieu- of duurzaamheidsambtenaren, of nog ingenieurs. Soms is er ook niemand in zulke gemeentes om de burgemeester en de politieraad te ondersteunen. Dat betekent dat mandatarissen heel wat dossiers zelf moeten voorbereiden.
Dat houdt het risico in dat bijvoorbeeld bij politie en brandweer de machtsbalans overhelt naar de korpschefs en de commandanten. Hetzelfde geldt voor de samenwerking met vaak sterke private partners (ziekenhuizen, mutualiteiten, economische partners, bouwpromotoren …). Er is bovendien sprake van een groot verloop van leidende ambtenaren. En ook de politici zelf haken af uit frustratie over het gebrek aan resultaten en middelen, over het politieke klimaat en het functioneren van de gemeenteraden. Midden 2023 waren al 1.172 (van de 7.398 verkozen) raadsleden gestopt met hun lokale mandaat.
Maar de 2 experts maken zich ook zorgen over de vrijwillige fusies die nu al hebben plaatsgevonden. Soms is de schaalvergroting onvoldoende, en zijn de alternatieven niet goed onderzocht. Kleine gemeenten in de buurt van een centrumstad zoeken elkaar op en willen de fusie met zo’n kleine of grote stad niet eens overwegen. “We verwijzen onder andere naar discussies in Wingene en Ruiselede, Pepingen en het Pajottenland of de gesprekken tussen De Pinte en Nazareth”, zo staat er in de studie van de experts.
Partijpolitieke inspiratie
Bovendien zijn veel aftastende gesprekken over fusies nu partijpolitiek geïnspireerd. Politici van buurgemeenten met dezelfde politieke kleur zoeken elkaar op om in de eerste plaats de partijbelangen te verdedigen. Terwijl de ideale fusie, zoals de 2 bestuursexperts ze zich voorstellen, vertrekt vanuit het versterken van de centrumfunctie van een stad of een gemeente. En rond die functie kan dan een groep gemeenten gebouwd worden die samenwerken of fuseren, om te voorzien in een betere dienstverlening voor een grotere groep mensen.
Dat is de visie van de experts, maar de politiek heeft er anders over geoordeeld. Er komen géén verplichte fusies tegen 2030, alleen vrijwillige fusies zijn nog altijd mogelijk. En de weerstand van de Vlamingen tegen die fusies geeft aan dat de politici vooral de wil van het volk hebben gevolgd. Al zullen de experts argumenteren dat politici misschien ook soms moeten leiden.
Nog een laatste opmerking. In de reportage van Terzake bleek hoezeer de fusie met Beveren en Kruibeke de inwoners van Zwijndrecht tegen de borst heeft gestuit. In een referendum waar 40 procent kwam opdagen, stemde 80 procent van de inwoners van Zwijndrecht tégen de fusie. Maar die werd even later, met een wisselmeerderheid op de gemeenteraad, toch goedgekeurd. Die politieke houding zou wel eens gevolgen kunnen hebben voor de opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen in Zwijndrecht.
