Een derde van Vlamingen wil géén gemeentefusie, even grote groep is onbeslist: "Debat vaak emotioneel gevoerd"

Een nieuwe naam voor je gemeente. Eén verkiezing op 13 oktober. En één nieuwe burgemeester. Als jouw gemeente fuseert met een buurgemeente, brengt dat een aantal veranderingen met zich mee. Dat is alvast het geval voor 28 gemeenten in Vlaanderen die in januari 2025 fuseren tot 13 nieuwe gemeenten.

Maar nog meer fusies, daar lopen Vlamingen niet warm voor. Dat blijkt uit een enquête van VRT NWS. De bevraging is alleen uitgevoerd bij inwoners van gemeenten waar een fusie op dit moment nog niet aan de orde is. 

1 op de 3 deelnemers zegt dat ze niet willen dat hun gemeente fuseert. Nog eens 18 procent is “niet enthousiast” over zo’n fusie, maar heeft er desnoods wel “begrip” voor. 

Amper 15 procent zegt dat ze een fusie “een goed idee” vinden, of “ervoor openstaan”. Tegelijk geeft 33 procent van de deelnemers aan dat ze geen mening hebben over het thema. 

De resultaten bevestigen wat verschillende referenda de afgelopen jaren leerden, in gemeenten met fusieplannen. In Tongeren stemde bijvoorbeeld 80 procent van de ruim 5.000 deelnemers tegen een fusie met Borgloon. In Ruiselede was zelfs 90 procent van de bijna 2.000 deelnemers tegen de fusie met Wingene. 

Toch gingen in al deze gemeenten de fusies door. Er is dan ook kritiek op de referenda: ze zouden de vraag te eenvoudig voorstellen, vooral de tegenstemmers aantrekken en een vertekend beeld geven door de lage opkomst (Tongeren heeft ruim 32.000 inwoners, Ruiselede ruim 5.000). Vlaams Belang en PVDA willen echter dat resultaten van zulke referenda bindend worden.

Misschien de meest gecontesteerde fusie was die van de gemeenten Zwijndrecht, Beveren en Kruibeke. De Groen-burgemeester van Zwijndrecht André Van de Vyver was daar uitgesproken tegen en een referendum leek hem gelijk te geven. Maar coalitiepartner CD&V keurde de fusie uiteindelijk goed, samen met de oppositiepartijen N-VA en Vlaams Belang. 

Naast praktische zaken, zoals een nieuwe naam voor de gemeente en straatnamen die veranderd moeten worden als er dubbels zijn, moeten heel wat financiële afspraken worden gemaakt. 

Een fusiegemeente krijgt bijvoorbeeld 1 jaar om de gemeentebelastingen van de deelgemeenten op elkaar af te stemmen. Concreet zal voor sommige delen van een fusiegemeente die belasting stijgen, voor de andere dalen. 

Maar er zijn ook financiële voordelen: om fusies te stimuleren, neemt Vlaanderen een deel van de schulden over van fusiegemeenten. In totaal wordt 273 miljoen euro schulden overgenomen van de gemeenten die komende januari fuseren. 

Klik op de verschillende fusiegemeenten om te kijken hoeveel schulden de fusiegemeente overdraagt aan Vlaanderen. Die kosten zullen worden gedragen door alle Vlamingen.

Daarnaast moeten bijvoorbeeld de politiezones, de eerstelijnszorg (denk aan huisartsen) en pakweg het ICT-systeem van de verschillende gemeenten op elkaar worden afgestemd. 

De doelstelling is natuurlijk om het met minder en betere structuren te doen. Door de fusiegolf van 2025 daalt het aantal Vlaamse gemeenten van 300 naar 285. Er zullen bijvoorbeeld ook 247 gemeenteraadsleden minder zijn. 

Ook de komende jaren wil Vlaanderen fusies verder stimuleren, maar niet verplichten. In het kersverse Vlaamse regeerakkoord staat dat ook de komende jaren een systeem voor “schuldovername” zal blijven bestaan voor gemeenten die willen fuseren.

“Het debat wordt vaak emotioneel gevoerd”, zegt Filip De Rynck. Hij is emeritus professor bestuurskunde aan de UGent en pleitte in een studie voor verplichte fusies vanaf 2030. “Je ziet dat partijen die emoties aanwakkeren, in de hoop om makkelijk stemmen te scoren.”

“Je gemeente, dat gaat natuurlijk ook over je identiteit. Daar komt die emotie vandaan. Even opvallend vind ik dat veel mensen hier aangeven dat ze het eigenlijk niet weten. Velen weten ook niet hoe hun gemeente functioneert achter de façade van het gemeentehuis.”

“Als je mensen uitlegt dat hun afvalophaling, cultureel aanbod en zorg beter zal worden in een fusie, dan draait hun mening geregeld bij of twijfelen ze toch”, zegt de professor. “En ja, soms komen daar hogere belastingen bij. In ruil voor meer en betere dienstverlening.” 

“Zonder voldoende bijkomende fusies lopen onze gemeenten een echt kwaliteitsrisico”, gelooft De Rynck. “Kijk maar naar onze omgevingsambtenaren, die advies geven over vergunningen. Wanneer je als eenzame ambtenaar moet opboksen tegen een bestuurder die zo’n vergunning wil doordrukken, moet je al sterk in je schoenen staan.” 

“Hetzelfde geldt voor ons veiligheidsbeleid. Politiezones, eerstelijnszones, vervoersregio’s: op dit moment zijn er veel te weinig ambtenaren die lokale politici kunnen ondersteunen om met die instanties om te gaan. Dan verschuift de macht naar die structuren, zonder democratische controle. Dat is toch ook niet gezond?” 

“In het nieuwe Vlaamse regeerakkoord wordt op 100 plaatsen over lokale besturen gesproken, die allerhande taken krijgen. Dat is gigantisch: iedere 2 bladzijden worden de lokale besturen vermeld”, zegt De Rynck. “Maar veel gemeenten hebben niet de middelen om die 100 verwachtingen te realiseren. Dat is gewoon onrealistisch.”

Een lichtpuntje in het regeerakkoord is dat er ook een “leidraad” wordt aangekondigd om tot “logische en kwaliteitsvolle fusies” te komen, ziet de professor. “Nu komen fusies vaak zonder overkoepelend plan tot stand, bijvoorbeeld omdat dezelfde partij aan de macht is.”

“Mochten we gemeenten een duidelijk kader geven, zou die fusiekaart logischer kunnen worden. Ik pleit er al langer voor om gemeenten daar nog 5 jaar de tijd voor te geven. Daarna zou ik voorstellen om in een beperkt aantal gevallen een verplichte fusie te overwegen.”

Vanavond gaat Egbert Lachaert, ex-voorzitter van Open VLD en lijsttrekker in fusiegemeente Merelbeke in debat met Barbara Pas, fractieleider voor Vlaams Belang in de Kamer en lijsttrekker in Dendermonde. Ze hebben het over fusies en het bestuur van onze gemeenten. Kijk om 20 uur naar Terzake op VRT Canvas.