Het addertje onder het gras na de lokale verkiezingen: amper 14 dagen om een meerderheid op de been te brengen

In de eerste plaats verdwijnt de opkomstplicht in Vlaanderen. Vlaamse kiezers krijgen dus voortaan een uitnodigingsbrief, en geen oproepingsbrief meer, omdat ze niet meer verplicht zijn op te dagen in het stemhokje. Bovendien komt er een quasi-formele procedure om de burgemeester te verkiezen. Sommigen spreken van een rechtstreekse verkiezing van de burgemeester, al klopt dat niet helemaal.  Maar de achterkamertjespolitiek die soms zegevierde in de lokale politiek wordt voortaan wel uitgesloten door de nieuwe procedure. 

Kort gezegd: de verkozene met de meeste voorkeurstemmen van de grootste coalitiefractie wordt voortaan automatisch de burgemeester. Deze verkozene zal op de installatievergadering de eed afleggen als aangewezen burgemeester, zegt het nieuwe decreet.

De nieuwe procedure wordt nog eens versterkt door het feit dat de lijststem volledig wordt uitgesloten om te bepalen wie verkozen raakt. Er is voortaan maar 1 manier om burgemeester te worden en dat is dus het grootste aantal voorkeurstemmen van de lijst te halen op eigen kracht - niet geholpen door de pot van de lijststem - en vervolgens een coalitie te vormen, waarbij de partij van de kandidaat met het grootste aantal voorkeurstemmen ook meteen de grootste is. In dat geval is de stemmenkampioen zo goed als zeker van de burgemeestersjerp.

Om die positie te bereiken, proberen verschillende politici in verschillende gemeenten nu al samen te werken op een stadslijst of een kartel. Op die manier is er een bepaalde mate van zekerheid dat ze tot de grootste lijst behoren. Als ze dan nog het grootste aantal voorkeurstemmen halen op die lijst, worden ze automatisch burgemeester.

Ook de procedure om zo'n coalitie te vormen, wordt helemaal in regeltjes gegoten. Na de verkiezingen krijgt de stemmenkampioen van de grootste lijst het initiatiefrecht om een meerderheid te vormen. Hij of zij krijgt 14 dagen de tijd om een coalitie te vormen. Die termijn start de dag die volgt op de dagtekening van het proces-verbaal van de verkiezingen.

Maar als de stemmenkampioen van de grootste lijst er niet in slaagt om een meerderheid te vormen, dan gaat het initiatiefrecht over naar de stemmenkampioen van de op 1 na grootste lijst en zo verder. Er is dus voorzien in wat heet een 'cascaderegeling'.

Het addertje onder het gras is dus de timing die de Vlaamse overheid, als een keizer-koster, op die regeling heeft toegepast. Wanneer de initiatiefnemer geen gezamenlijke akte van voordracht voor schepenen heeft ingediend binnen de voorziene termijn gaat het initiatiefrecht naar de stemmenkampioen van de volgende lijst. 

Dat wil zeggen, om het concreet te maken, dat wanneer Bart De Wever in Antwerpen geen coalitie heeft kunnen vormen na 14 dagen, met een gezamenlijke akte van voordracht voor schepenen, het initiatiefrecht meteen naar de stemmenkampioen van de tweede partij gaat. Naar alle verwachtingen krijgt dan Jos D'Haese van de PVDA ook 14 dagen de tijd om een coalitie vorm te geven.

Om een idee te geven, in 2018 startte Bart De Wever, als stemmenkampioen, de onderhandelingen met Vooruit en de Open VLD op 20 november, meer dan een maand na de verkiezingen. Die tijd krijgt Bart De Wever voortaan niet meer.

En de onderhandelingen zelf hebben in Antwerpen een volle maand geduurd: pas tegen 20 december kwam er witte rook van rond de onderhandelingstafel. Ook die tijd zal Bart De Wever niet meer gegund worden. Als hij er niet in slaagt op 14 dagen tijd een coalitie op de been te brengen, dan gaat het initiatief onherroepelijk naar de PVDA. En wanneer die er niet in slaagt een coalitie op de been te brengen, dan gaat het initiatief naar de derde partij, en dat zou wel eens Vlaams Belang kunnen zijn, die op haar beurt 14 dagen de tijd krijgt.

Ook in Gent zouden de nieuwe regels wel eens voor een verrassing kunnen zorgen. Hoeveel moeite Mathias De Clercq ook stopt in zijn streven om stemmenkampioen te worden, wanneer hij er niet in slaagt om op 14 dagen tijd een coalitie op de been te brengen, dan krijgt de stemmenkampioen van de tweede lijst dat initiatiefrecht. En in de huidige stand van zaken zou dat, volgens de peilingen, Filip Watteeuw kunnen zijn, de "beste vijand" van De Clercq.

Misschien volstaat het dan om als politicus gewoon te wachten tot het initiatief jouw richting uitkomt.

De nieuwe regels van het Kiesdecreet voor de lokale verkiezingen zouden, in de grote steden of in gemeenten waar de kiezer de kaarten moeilijk heeft gelegd, van de coalitievorming wel eens een helse calvarietocht kunnen maken. Al zal dat voortaan wél in alle transparantie gebeuren. Want de burgers van zo'n stad of gemeente kunnen het proces voortaan perfect volgen via de website van de gemeente, zo stipuleert het nieuwe decreet.

Soms is Vlaanderen wel een echte keizer-koster. (Die term verwijst naar de Oostenrijkse keizer Jozef II, die eind 18e eeuw aan de macht was in onze gebieden. Zijn drang om te hervormen en allerlei nieuwe regels op te leggen, lokte veel weerstand uit. Hij kreeg daarom de bijnaam 'keizer-koster').