Gaan kiezers massaal thuisblijven nu er geen opkomstplicht meer geldt in Vlaanderen?

Je zal de komende weken geen oproepingsbrief vinden in je brievenbus. De overheid stuurt je voor de lokale verkiezingen op 13 oktober deze keer namelijk een uitnodigingsbrief. Die nieuwe term heeft alles te maken met een aanpassing van de regels rond lokale verkiezingen. 

Er geldt geen opkomstplicht meer, enkel stemrecht. Je wordt dus niet meer verplicht, maar uitgenodigd om je op zondag 13 oktober naar het stemhokje te begeven. 

Opgelet: de nieuwe regels gelden alleen in Vlaanderen. Enkel de Vlaamse regering koos ervoor om de wetgeving te veranderen. Voor Walen en Brusselaars geldt de opkomstplicht nog steeds.  

De afschaffing is een grote verandering. Al sinds 1893 geldt in België voor alle verkiezingen opkomstplicht. Het recht om te gaan stemmen kwam dus meteen met een verplichting. Al was je enkel verplicht om naar het stembureau te gaan. De opkomstplicht was geen stemplicht. Eens in het stemhokje was het altijd al toegelaten om niet, blanco of ongeldig te stemmen. 

De afschaffing kwam er in Vlaanderen op initiatief van toenmalig minister Bart Somers (Open VLD). "De opkomstplicht dateert uit een tijdperk met een kijk op de burger die niet meer van deze tijd is", argumenteerde hij de beslissing . "We zijn een veel geëmancipeerdere samenleving, waar we mensen op hun burgerzin moeten aanspreken, maar niet altijd dreigen met straffen om dingen gedaan te krijgen."

De opkomstplicht was van kracht, maar werd niet gehandhaafd. Wie er zich niet aan hield, riskeerde in theorie een boete, maar kreeg nooit een bestraffing. Een aanzienlijk deel van de Vlamingen ging op verkiezingsdag dus al lang niet meer naar het stemhokje. Op 9 juni waren dat er iets meer dan 300.000. 

Zal het wegvallen van de opkomstplicht ervoor zorgen dat nog meer mensen thuisblijven? "Zeker en vast", zegt politicoloog Bram Wauters (UGent). "Bij de vorige lokale verkiezingen lag de opkomst rond de 90 procent, dat zal nu zakken naar ergens tussen 70 en 80 procent schat ik."

"Uit onderzoek weten we dat zelfs in landen waar de opkomstplicht niet gehandhaafd wordt, de opkomst nog altijd hoger ligt dan in landen zonder de verplichting. Het feit dat die verplichting op de oproepingsbrief staat heeft wel degelijk impact."

De gevolgen van het afschaffen van de opkomstplicht zie je bij onze noorderburen. In Nederland viel de verplichting al in 1970 weg. Bij de gemeenteraadsverkiezingen in 2022 ging nog maar de helft van de burgers stemmen.

"Voor nationale verkiezingen ligt de opkomst er wel een stuk hoger. We leren van Nederland dat het opkomstcijfer daalt, maar gestaag. Ook bij hen is dat niet van de ene op de andere verkiezing naar de helft gezakt."

Naar de stembus gaan, is een gewoonte die niet plots verdwijnt zonder verplichting. Bij de eerste verkiezingen na de afschaffing zullen veel Vlamingen die gewoonte blijven aanhouden, schatten experts in.

Veel burgers gaven begin dit jaar nochtans aan op 13 oktober niet te gaan stemmen. In De Stemming, een bevraging van de UAntwerpen in opdracht van VRT en De Standaard, werd ook gepeild naar hun motivatie om te gaan stemmen. Bijna een derde van de respondenten gaf aan zich waarschijnlijk of zeker niet naar het stembureau te zullen begeven. 

12 procent van de ondervraagden was er begin dit jaar zeker van: zij zullen niet gaan stemmen nu de opkomstplicht is afgeschaft. Die groep bestaat voor een groot stuk uit mensen die in het verleden al niet, ongeldig of blanco stemden. 17 procent zal waarschijnlijk niet gaan stemmen. Minder dan de helft – 44 procent – gaf aan zeker wel te zullen gaan stemmen. 

In het verleden laaide de discussie over de opkomstplicht steeds op na goede verkiezingsresultaten van Vlaams Belang. Tegenstanders zagen in het afschaffen ervan een manier om de impact van zogenoemde foert-stemmers te verlagen in de hoop dat die vanwege een gebrek aan motivatie zouden thuisblijven op verkiezingsdag. 

Uit De Stemming blijkt dat in vergelijking met andere partijen mensen die in 2019 op Vlaams Belang stemden meer geneigd zijn om zeker niet te gaan stemmen op 13 oktober.  Bij de CD&V-kiezers is dat percentage het laagst, slechts 2 procent.

Wauters twijfelt of die percentages volgende maand werkelijkheid zullen worden: "Er zijn al veel onderzoeken en bevragingen geweest en eigenlijk valt er niet echt een lijn in te trekken welke partij er voor- of nadeel uithaalt", zegt hij.

"Ik betwijfel of de redenering dat een foert-stem of een stem uit woede over de politiek voor een extreme partij per definitie ongemotiveerd is. Boosheid kan net een grote motivator zijn om eindelijk je gedacht eens te kunnen zeggen door te gaan stemmen."

De impact op de partijen is onduidelijk, maar wie zal thuisblijven weten onderzoekers wel. Jongeren, kortgeschoolden en burgers met een lager inkomen zijn zonder opkomstplicht minder geneigd om hun stem uit te brengen. "Die groepen zullen dus veel minder gehoord worden bij de lokale verkiezingen. De afschaffing van de opkomstplicht kan zo problemen geven naar inclusie, vertegenwoordiging en legitimiteit. Je kan je afvragen of politici de belangen van die groepen nog gaan verdedigen", zegt Wauters. 

Zal de afschaffing van de opkomstplicht politici dwingen om op een andere manier campagne te voeren? Ze zullen kiezers niet alleen moeten overtuigen van hun eigen gelijk, maar ook van het belang van de democratie.

Al denkt Wauters dat dat weinig impact zal hebben: "Burgers die twijfelen om te gaan stemmen, staan wantrouwig tegenover politici en zullen zich dus net door hen niet zo makkelijk laten overtuigen om toch te gaan stemmen."

De burgers overtuigen ziet ook de Vlaamse overheid als haar taak. Ze schafte opkomstplicht af, maar zet een grote campagne op om de Vlamingen aan te moedigen naar de stembus te gaan. Vlaanderen nam daarvoor een reclamebureau onder de arm dat ook werkt voor merken als Red Bull, Torfs en Jumbo.

Vanaf midden september mag je op sociale media, tv en in het straatbeeld aanmoedigingen verwachten om op 13 oktober te gaan stemmen.