De officiële uitslag bevestigt nu ook wat de exitpolls al hadden voorspeld: de extreemrechtse partij Alternative fur Deutschland (AfD) heeft de deelstaatverkiezingen gewonnen in Thüringen. Ook in Saksen boekt de partij een (kleinere) winst, maar daar moet het de centrumrechtse CDU nipt voorlaten. Toch lijkt de kans klein dat de partij effectief deel zal uitmaken van een deelstaatregering.
"Historische dag": Extreemrechtse AfD is grootste partij in Thüringen en boekt vooruitgang in Saksen
Thüringen
Met 32,8 procent van de stemmen is de overwinning voor de AfD van kopman Björn Höcke bijzonder duidelijk. De partij van Höcke kwam al als eerste uit de exitpolls in Thüringen, in het centrum van het land, en die overwinning werd gisterenavond bevestigd. De partij steekt er met kop en schouder bovenuit, de 2e grootste partij, de centrumrechtse CDU, volgt pas met 23,6 procent. Het is de eerste keer dat Alternative für Deutschland een deelstaatverkiezing wint.
De derde plaats is voor de Bündnis Sahra Wagenknecht (BSW), een nieuwe partij die is afgesplitst van Die Linke en 13,1 procent van de stemmen haalde. Die Linke wordt hard afgestraft en strandt op een vierde plaats, de sociaaldemocraten van SPD haalden 6,1 procent. De Groenen haalden maar 3,2 procent van de stemmen, onvoldoende voor een zetel in het deelstaatparlement. De opkomst lag met 73,6 procent een stuk boven de verwachtingen.
De partijvoorzitter van de Linkse Partij, Martin Schirdewan, noemt het een "bittere avond". "Voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog heeft een fascistische kernpartij een meerderheid behaald in Thüringen", zegt hij. "De verantwoordelijkheid hiervoor ligt ook bij de federale regering van SPD, FDP en Groenen. De verliezen van zijn partij in Thüringen weerspiegelen niet het "uitstekende werk van de huidige deelstaatregering."
Saksen
In Saksen verankert de AfD zich ook als een van de grootste partijen - de 2e om precies te zijn - want het moet enkel de CDU voor zit laten. Nipt, want het verschil tussen beide partijen is nauwelijks 1,3 procentpunt. Ook hier overschrijdt de extreemrechtse partij de kaap van 30 procent van de stemmen.
In deze deelstaat weet de CDU dus wel zijn positie als grootste partij te behouden. Na CDU en AfD volgt de Bündnis Sahra Wagenknecht (BSW) met 11,8 procent. Als nieuwe partij halen zij de grootste verkiezingsoverwinning vergeleken met de vorige verkiezingen. De socialistische SPD (7,3 procent), de Groenen (5,1 procent) en Die Linke (4,5 procent) behouden wel enkele zetels, maar verliezen allemaal stemmen.
Ook in deze deelstaat zijn veel mensen komen stemmen: 74,4 procent.
Regering vormen aartsmoeilijk
Op een persconferentie vanmorgen heeft de AfD het een "historische dag" genoemd. "Bondskanselier Olaf Scholz zal de gevolgen hiervan merken. Hij zal zijn koffers moeten pakken", zegt co-voorzitter Alice Weidel. "De kiezers willen een andere politiek."
Maar Weidel merkt ook op dat de regeringsvorming in beide deelstaten aartsmoeilijk wordt. De radicale linkse en rechtse partijen willen niet samenwerken en van de klassieke partijen houdt alleen CDU stand. In Saksen is die nog net de grootste gebleven, in Thüringen heeft de partij redelijk stand kunnen houden.
Maar de CDU zal partners nodig hebben en dat wordt wel heel lastig: de andere potentiële partners - de Berlijnse meerderheidspartijen - vechten alle drie tegen de kiesdrempel. De socialisten van de SPD van kanselier Olaf Scholz zullen het twee keer net redden, de Groenen halen het in Thüringen al niet en met 1 zetel in Saksen zijn de liberalen bijna volledig verdwenen.
CDU heeft nu nogmaals gezegd dat ze een coalitie met AfD uitsluiten. Dat zegt Carsten Linnemann, de secretaris-generaal van de partij. "De kiezers weten dat we geen coalitie aangaan met de AfD", zei hij. Linnemann erkende weliswaar ook dat het "niet makkelijk zal zijn" om een parlementaire meerderheid te vinden.
Voor de coalitiepartijen van Scholz is het naar adem happen.
Roel Pennemans - Duitslandkenner bij VRT NWS
"Radicaal en extreemrechts wint", concludeert Duitslandkenner bij VRT NWS Roel Pennemans. "De coalitiepartijen zijn duidelijk afgestraft. Een van de radicale partijen - de BSW van Sahra Wagenknecht - bestond een jaar geleden nog niet, en eindigt nu derde. Dat is ongezien, ze wint eigenlijk uit het niets. Voor de coalitiepartijen van Scholz is dit toch even naar adem happen."
"Het is ongezien", zegt ook VRT NWS-Duitslandwatcher Jeroen Reygaert vlak na de bekendmaking van de exitpolls. "De AfD zou volgens de voorlopige resultaten in Thüringen een derde van de stemmen halen. Daarmee zijn ze afgetekend de grootste. In Saksen is het nog even afwachten, de CDU is er iets groter. Maar het verschil bedraagt slechts een half procent, dus ook daar zou de AfD de grootste kunnen worden."
De sleutel tot het succes van AfD is volgens Reygaert de manier waarop ze bepaalde thema's naar zich toe kunnen trekken. "De partij slaagt er als geen ander in om te capteren waar de woede zit bij heel wat Oost-Duitsers. Het gaat dan over onderwerpen als de manier waarop Covid-19 werd aangepakt, de oorlog in Oekraïne en migratie. Je merkt dat er steeds minder tolerantie is voor migratie, en daar speelt de AfD handig op in."
"Dit is ook een duidelijk signaal naar de nationale regering, al betekent dat niet dat de regering in Berlijn zal aftreden. Er zijn volgend jaar verkiezingen gepland, waar ze het volgens de peilingen ook erg slecht zullen doen. Veel Duitsers zien de huidige regeringspartijen als ruziemakers, waarbij ze zich alleen maar willen profileren."
