Met wantrouwen over zichzelf, het Westen en Berlijn: Oost-Duitsland trekt naar de stembus en dat zullen ze tot in Moskou merken

Met grote ogen en ingehouden adem zal er straks om 18 uur in veel Europese politieke kringen naar de Duitse televisie worden gekeken. Dan publiceren de publieke omroepen ARD en ZDF hun eerste - doorgaans zeer betrouwbare - prognose over de stembusgang in Saksen en Thüringen.

Vooral die laatste deelstaat zal met extra belangstelling worden gevolgd. Met dik 2 miljoen inwoners tussen heuvels en bossen, en het onbekende Erfurt als hoofdstad, is Thüringen amper groter dan Hamburg en zelfs een stuk kleiner dan Berlijn. Maar politiek is het al jaren de verpersoonlijking van wat de Duitse politiek niet is, of was: experimenteel, radicaal en erg instabiel.

De voorbije jaren werd Thüringen bestuurd door een minderheidsregering van het radicaal-linkse Die Linke, de Groenen en de socialisten van SPD. Een unicum in Duitsland. Maar de kans dat die constructie kan blijven bestaan, is volgens de peilingen heel erg klein. Tenzij je voor een minimumregering zou gaan: samen halen de partijen nog geen kwart van de stemmen in de laatste peilingen.

De inwoners kiezen massaal voor radicale alternatieven:  zo zou de AfD, die je in Thüringen niet radicaal-rechts, maar alleen extreem-rechts kan noemen, bijna 30 procent halen, de gloednieuwe radicale partij BSW, die recepten van radicaal-rechts en radicaal-links combineert, zou bijna 20 procent halen en Die Linke zelf zou zwaar verliezen, maar ook nog boven die 10 procent blijven.

Ook in Saksen doen de radicale partijen het goed, met een AfD die ook daar rond de 30 procent scoort. Met de peilingen van Die Linke en BSW erbij kom je ook daar op 45 procent uit. De klassieke CDU zou er nipt de grootste kunnen blijven.

Waarom het oosten steeds radicaler wordt - sneller dan de rest van Duitsland - blijft bijzonder en het houdt de Duitsers ook heel erg bezig. Want rationeel is het steeds moeilijker te verklaren. Dus moeten we het vooral buiten de ratio zoeken: het gevoel zit niet goed in het oosten. 

Het lijkt wat vloeken in de kerk, maar als je het sociaal-economisch bekijkt, gaat het heel goed met het oosten van Duitsland. De welvaart was er nooit zo hoog en neemt nog elk jaar toe. Nog nooit hadden zoveel mensen het er zo goed. En ook de komende jaren zullen de Oost-Duitsers het beter blijven doen dan hun collega's in het westen: zo wordt voor dit jaar in het oosten een economische groei van 1,1 procent verwacht, tegenover 0,4 procent voor Duitsland in zijn geheel. 

De laatste jaren trekt het oosten van Duitsland ook grote investeringen aan uit de industrieën van de toekomst, al dan niet met staatssteun. Zo kwam de Europese autofabriek van Tesla in Brandenburg terecht en gingen er recent nog belangrijke fabrieken voor halfgeleiders - strategisch voor heel Europa - open in Saksen en Saksen-Anhalt. Er wordt zelfs ook geprotesteerd tegen de aanleg van extra bedrijventerreinen en gezeurd over een tekort aan werkkrachten. Net zoals in de rest van Duitsland.

Bij de eenmaking in 1990 bedroeg de welvaart in Oost-Duitsland een derde van die in het westen. Intussen is het oosten tot op 80 procent genaderd. Volgens Carsten Schneider, de staatssecretaris voor Oost-Duitsland, is dat een enorme prestatie.

Toch heerst bij veel Oost-Duitsers nog steeds het gevoel van achterstelling tegenover de rest van Duitsland. En zelfs los van de historische context, klopt dat natuurlijk ook ergens. Ondanks de inhaalbeweging blijft de welvaart nog steeds lager, de pensioenen ook.

Oost-Duitsers zijn nog altijd ondervertegenwoordigd in de regering en in de raden van bestuur. Ze zien zichzelf amper in de media als opiniemaker of acteur en zelfs in de Bundesliga voetbal moeten ze het met maar 2 ploegen doen. Je kan er pas echt bijhoren, als je jezelf kan herkennen en erkend voelt. En daar knelt nog altijd het schoentje. 

Zo blijft bij veel Oost-Duitsers het gevoel dat "het Westen" hen opgedrongen wordt, als iets onnatuurlijks dat indruist tegen hun Oost-Duitse identiteit, die ook 35 jaar na de val van de muur is blijven doorleven. Ondanks het feit dat veel Oost-Duitsers nooit of nooit echt bewust in de DDR gewoond hebben.

Vaak beroepen ze zich op een soort nostalgie naar een verleden dat veel minder rooskleurig was dan de overgeleverde geschiedenis. Wat wil je, als je je moet baseren op een herinnering aan een land waar de realiteit nooit echt belangrijk was en vrije gedachten te wantrouwen waren.

Veel heeft ook te maken met hoe de eenmaking verlopen is: aan een spoedtempo werd het oosten "verwesterd": zowat elke houvast verdween plots uit de samenleving. En die samenleving werd ook almaar kleiner: toen die gevreesde grens plots openging, ging wie kon op zoek naar meer geluk in het Westen. Wie achterbleef, waren de mensen die in het Westen toch geen beter leven gingen vinden.

Op die manier raakte het sociale netwerk totaal ontregeld, dorpen en steden liepen leeg, de braindrain was niet meer te stoppen. Dat in combinatie met een gebrek aan democratische ervaring, legde de perfecte kiem voor radicalisering. Dat zie je ook in de campagne, waar geweld niet weg te denken is. Meer en meer politici trekken alleen nog met beveiliging de straat op. Tijdens de campagne voor de Europese verkiezingen kwamen verschillende kandidaten in het ziekenhuis terecht. Tijdens een verkiezingsmeeting in Erfurt donderdag werd Sahra Wagenknecht nog met rode vloeistof aangevallen.

Toch kan je de huidige politieke keuzes die het oosten maakt, de radicale rukken naar rechts, niet alleen verklaren door de geschiedenis. Zo vond de eerste grote ruk naar rechts niet toevallig plaats in 2016, een dik halfjaar nadat een klein miljoen vluchtelingen naar Duitsland kwam en toenmalig bondskanselier Angela Merkel zei: "Wir schaffen das".

In het oosten waren ze daar minder van overtuigd. Merkel werd er zelfs onder druk van de Duitse radicaal-rechtse actiegroep Pegida en het herrezen AfD volksvijand nummer 1, inclusief fluitconcert bij ieder optreden. Opmerkelijk daarbij: de oostelijke deelstaten- veruit de meest "autochtone" Duitse deelstaten - vingen net veel minder asielzoekers op dan het westen. Dus ze hadden minder 'last', maar meer boosheid. Onbekend is onbemind? Of is het moeilijk delen als je zelf minder over hebt? De toon was in elk geval gezet, AfD begon steeds beter te scoren in het oosten.

Terwijl het aantal asielzoekers richting Duitsland groot bleef, werd de AfD in het oosten zelf almaar radicaler. De Thüringse afdeling kwam zelfs onder het toezicht van de staatsveiligheid te staan. Sterke man Bjorn Höcke werd veroordeeld voor het gebruik van nazi-taal. Voor de moederpartij is hij te extreem, maar de Thüringers lusten er almaar meer pap van.

Met haatspraak richting al wie niet oer-Duits is, wurmde Höcke zich de laatste maand van podium naar podium. Dat een uitgezette Syrische vluchteling die door het falen van het asielsysteem in Duitsland kon blijven, 1 week voor de verkiezingen een aanslag pleegde op een stadsfestival in Solingen, kwam Höckes campagne niet slecht uit. Bijna onmiddellijk gebruikte hij het voorval in zijn Thüringse campagne, als voorbeeld van zijn grote gelijk. "Höcke oder Solingen", Höcke of Solingen, werd zijn campagneslogan. Het werd zijn belangrijkste campagnemateriaal op sociale media.

Dat Höckes AfD de campagne beheerst, werd de dagen na Solingen ook erg duidelijk in de reacties van de andere partijen. Van CDU tot Groenen, rechts tot links, zijn alle partijen er als de kippen bij om te zeggen dat het Duitse asielbeleid veel strenger moet, of op zijn minst anders (lees: strenger, maar anders gezegd) en dat het dringend tijd is.

"Grenzen dicht, Syriërs en Afghanen niet meer welkom": je hoort het dezer dagen niet alleen meer bij de AfD. Als een hap naar zuurstof om electoraal niet helemaal te verstikken. Want ook zij beseffen dat na een zoveelste steekpartij, aanval of aanslag waarbij een asielzoeker betrokken is, er van de Duitse "welkomstcultuur" uit september 2015 hoogstens hier en daar nog een snipper overblijft.

Toch was het niet al "migration und multikul" dat de klok sloeg, deze campagne. Ook Oekraïne was heel erg aanwezig. Bijzonder bij regionale verkiezingen, die eigenlijk over mobiliteit, onderwijs en ontwikkeling in een deelstaat zouden moeten gaan. Maar de zeer pro-Oekraïense koers van de klassieke partijen biedt ook hier radicale tegenmogelijkheden.

En ook hier geldt: "zeker in Oost-Duitsland". Door hun geschiedenis, de hier en daar overlevende Ruslandliefde, de hekel aan de "Westerse mode" en de potentiële nabijheid - vanuit het oosten van Saksen hoef je de E40 niet zo gek lang te volgen om in Lviv te komen - van de oorlog, is het oosten veel vatbaarder voor "het andere verhaal". De alternatieve feiten, zo je wil. 

Zo heeft de AfD het niet alleen op migranten en vluchtelingen, maar ook op alle "oorlogszoekers" gemunt, zowat iedereen die Oekraïne actief wil steunen. Volgens AfD moet er dringend met Rusland over vrede worden gesproken, moeten de wapenleveringen stoppen en moet Oekraïne zich de facto bij de situatie neerleggen. Dat de partij herhaaldelijk in opspraak kwam voor nauwe linken met het Kremlin, verklaart voor een stuk waarom ze ook op die kar springen.

Toch is het vooral BSW, Bündnis Sahra Wagenknecht, dat profiteert van de Oekraïneoorlog. Sahra Wagenknecht verliet na een ellenlange echtscheiding vorig jaar Die Linke en richtte een eigen partij op, die naar haar genoemd werd.

Wagenknecht is zowat Duitslands meest mediagenieke politica: ze is vlot, ziet er goed uit, is veel gevraagd en vertelt altijd wel iets dat bijblijft. Met haar geschiedenis bij radicaal-links en met sympathie voor sommige standpunten van radicaal-rechts, heeft ze altijd wel iets gespierds te vertellen. "Alles wat niet gematigd is" is de basisgedachte van haar nieuwe partij. 

Daar hoort ook een zeer uitgesproken standpunt tegen steun aan Oekraïne bij. Wagenknecht heeft dan ook sterke banden met Moskou, ook met het milieu rond Vladimir Poetin. Met het Westen en de NAVO heeft ze niets, behalve een grote afkeer van kapitalisme en militarisme, toch als het uit het Westen komt. Met dictators heeft ze dan weer minder problemen.

In de  peilingen schoot BSW van bij de start als een komeet de hoogte in. Momenteel zou de partij tussen de 5 en 10 procent halen op nationaal niveau, maar in Saksen en Thüringen zou het een stuk harder gaan: tot 18 procent in sommige peilingen in Thüringen. Samen met de 30 procent die het AfD zou halen en de ruim 10 procent van het radicaal-linkse Die Linke - waar nog steeds een pak oud-partijleden van de communistische eenheidspartij uit de DDR mee beslissen - betekent dit dat anti-westerse, pro-Russische krachten een ruime meerderheid zouden kunnen halen in het Thüringse parlement.

Hoe dan ook wordt het aartsmoeilijk om een nieuwe regering te vormen in beide deelstaten. De radicale partijen willen sowieso niet samenwerken en van de klassieke partijen houdt alleen CDU in de peilingen stand. In Saksen zou die nog net de grootste kunnen worden, in Thüringen zou CDU rond de 20 procent kunnen scoren.

Maar de CDU zal partners nodig hebben en dat wordt wel heel lastig: de andere potentiële partners - de Berlijnse meerderheidspartijen - vechten alle drie tegen de kiesdrempel. De socialisten van de SPD van kanselier Olaf Scholz zullen het twee keer net redden, de Groenen waarschijnlijk niet en de liberalen nog minder.

De 3 partijen die vanuit Berlijn Duitsland besturen, halen in de twee deelstaten in het oosten samen waarschijnlijk net 15 procent: het moet ongezien zijn. De coalitie heeft er - in elk geval naar de buitenwereld toe - een zootje van gemaakt. Het is een ruziënde bende geworden die er zelf niet meer lijkt in te geloven. En in het oosten krijgen ze de rekening snoeihard gepresenteerd. 

Het dwingt de CDU ook wel tot nadenken en tot het met zeer lange tanden de deur openhouden voor een van de radicale partijen. Gezien de officiële lijn is dat er niet met radicaal-links en radicaal-rechts wordt samengewerkt, komt BSW dan in het vizier: gewoon radicaal: daar zouden ze desnoods nog raad mee weten, denken ze bij de CDU. En dat in het land van "Keine Experimente".