Niet jijzelf, maar het beroep van je ouders bepaalt je droomjob: "Kinderen uit lagere sociale klasse begrenzen zichzelf"

Profvoetballer, dierenarts, architect of danser ... Elk kind fantaseert af en toe over welk beroep het later zal uitoefenen. Alleen blijken die dromen niet in alle vrijheid gekozen, concludeert professor sociologie Dieter Vandebroeck (VUB). De sociale klasse van je gezin en je gender zijn doorslaggevende factoren.

Aan 1.100 11- tot 13-jarigen werd in 2018 een eenvoudige vraag gesteld: wat wil je later worden? Daaruit kwamen verrassend genoeg 254 verschillende beroepen naar voren. Er waren de klassiekers (juf, politieman of voetballer, red.), maar ook opvallende carrièrekeuzes zoals neurochirurg, kinderpsycholoog, softwareontwikkelaar of accountant.

Professor Vandebroeck koppelde de antwoorden onder meer aan het gender van de kinderen en in welke situatie ze opgroeiden en kwam tot enkele opvallende resultaten, zo vertelt hij in de nieuwe podcast van de Universiteit van Vlaanderen.

Zo zijn de contouren van de droomjobs van kinderen al onbewust begrensd door de sociale klasse waarin ze opgroeien. "Op 12-jarige  leeftijd beginnen ze al een plafond en vloer te bouwen voor hun aspiraties", aldus Vandebroeck.

De kinderen kregen bijvoorbeeld een lijst van 32 jobs voorgelegd, waarvan er 8 beroepen een hoge status hadden (minister, baas van een groot bedrijf, advocaat ... ). Een derde van de kinderen uit een arbeidersmilieu vond die beroepen niks voor hen. Bij kinderen uit hoge sociale klassen was dat 3 procent.

Omgekeerd zie je hoe de kinderen uit rijkere middens zichzelf een hogere ondergrens opleggen. Tegen de beroepen met minder aanzien (kassier, buschauffeur, schoonmaker ... ) zei drie vierde van die jongeren "no way". Bij kinderen uit arbeidersmilieus was dat de helft.

"We waren verrast door het resultaat", vult Vandebroeck aan, "want we hadden gehoopt dat die dromen nog veel meer open zouden liggen. Dit is dan ook een belangrijk mechanisme in de reproductie van sociale ongelijkheid."

De keuze voor een bepaald beroep heeft niets met de intellectuele capaciteiten van dat kind te maken, benadrukt de professor. "Ze sluiten zichzelf uit, maar op basis van signalen die hen uit heel verschillende hoeken bereiken, bijvoorbeeld een leerkracht die een voorspelling maakt."

Dat ze dan uiteindelijk bij een job belanden die onder hun verwachtingen ligt, of in onze maatschappij niet hoog aangeschreven is, leidt tot een gevoel van declassering. "Kinderen merken al snel wat de gedevalueerde beroepen zijn. Tegen het einde van de lagere school komt hun statusbesef dicht bij dat van volwassenen."

Die ontgoocheling is minder vaak te vinden in hogere sociale klassen. "Zij hebben sneller, vaak al als adolescent, een realistischer beeld van hun carrièrepad en kunnen een plan daarnaartoe afwerken, wat een groot maatschappelijk privilege is."

Een andere heel bepalende factor in de keuze van een droomjob is het gender van kinderen, blijkt uit de antwoorden. 1 op de 5 meisjes wilde leerkracht worden, terwijl dat bij de jongens slechts 4 procent was.

"Kinderen spiegelen zich aan de voorbeelden die ze zien", legt Vandebroeck uit. "En er zijn vandaag 9 keer meer vrouwen aan de slag als leerkracht dan mannen. Gender speelt dus een grote rol."

"We zien dat verschil al in het vroege spel van kinderen. We laten meisjes met poppen spelen en jongens met blokken. Van de tien meest populaire beroepen bij meisjes zijn er 7 expliciet verbonden met zorg (dokter, schoonheidspecialist, kapper ... )."

"Bij de jongens is er één groot thema: bouwen en dingen maken. Het meest gekozen beroep daar was ingenieur, gevolgd door architect. Samen goed voor één vierde van de antwoorden."

Toch is er de voorbije decennia al heel wat veranderd. 50 jaar geleden kwam het antwoord 'huismoeder' nog vaak voor. Dat was nu niet het geval, noch bij de meisjes, noch bij de jongens, maar die gendergrenzen doen vervagen blijft toch een uitdaging. Er is een lichte verschuiving van meisjes die jongensberoepen ambiëren (advocatuur, bouwen), maar niet omgekeerd.

"Zo heeft de campagne bij meisjes voor STEM-richtingen weinig effect: 6 procent antwoordde met een beroep in die richting en die meisjes kwamen dan vaak uit de rijkste milieus, met de hoogst opgeleide ouders."

Hoe krijg je die mentale barrières dan weggewerkt? "Als we zien dat ze aanwezig zijn bij kinderen van 12 jaar, dan mogen we er niet te lang mee wachten", adviseert de professor.

"Ons onderwijssysteem stoomt kinderen klaar voor de arbeidsmarkt, maar doet dat niet goed. Uit cijfers van de OESO blijkt dat een kwart van de middelbare scholieren naar een jobbeurs gaat en nog minder eens een dag meeloopt op de werkvloer. Die cijfers moeten omhoog."

Vandebroeck ziet ook de nood voor een mentaliteitswijziging. "We duwen meisjes nu actief naar STEM-richtingen, maar moeten we bepaalde beroepen niet herwaarderen? Waar zijn de campagnes die jongens naar de zorg loodsen? Daar zitten we met heel veel knelpuntberoepen."