Onderzoekers vinden giftige metalen in tampons: "Meer onderzoek nodig om te achterhalen of lichaam deze ook opneemt"

De moderne tampon werd uitgevonden door dr. Earle Haas in 1931 en gecommercialiseerd door Gertrude Tendrich in 1933. Meer dan 90 jaar gaat het menstruatieproduct dus al mee, maar toch is het wetenschappelijke onderzoek naar tampons – en naar maandelijkse hygiëneproducten tout court – gering.

Dat er chemicaliën zoals dioxinen en parabenen in tampons terug te vinden zijn, weten we al langer. Dat er ook metalen in gemeten worden, bracht een groep onderzoekers aan de Amerikaanse universiteiten van Berkeley en Columbia zopas aan het licht.

Het team analyseerde 30 tampons van 14 merken en 18 productielijnen afkomstig uit winkels in New York, Londen en Athene. De tampons werden gescreend op 16 metalen: arseen, barium, calcium, cadmium, kobalt, chroom, koper, ijzer, mangaan, kwik, nikkel, lood, selenium, strontium, vanadium en zink.

Het resultaat: alle metalen werden in bepaalde mate gedetecteerd. Lood, cadmium en arseen werden in verhoogde concentraties aangetroffen. De hoeveelheden waren afhankelijk van verschillende factoren: cadmium en lood waren bijvoorbeeld minder aanwezig in tampons uit de EU, tampons van organisch katoen hadden hogere concentraties van arseen en niet-organische tampons bevatten hogere concentraties lood, en witte producten telden hogere hoeveelheden van koper dan merkproducten.

De potentiële gezondheidsrisico’s van deze metalen zijn niet min. Lood kan schadelijk zijn voor het zenuwstelsel en de ontwikkeling van de hersenen, cadmium kan schadelijk zijn voor de nieren en de botten en arseen is een bekend kankerverwekkend middel. Ook het risico op dementie en diabetes wordt door de stoffen verhoogd.

Het klinkt verontrustend, maar volgens het onderzoeksteam is een zeer belangrijke nuance op z'n plaats: er is namelijk geen bewijs dat de metalen ook daadwerkelijk worden opgenomen in het lichaam. De Amerikaanse wetenschappers benadrukken wel het belang van bijkomend onderzoek om te achterhalen of – en zo ja, in welke mate – deze metalen schade berokkenen.

Die teneur horen we ook bij experten in eigen land. Leonore Vander Donck werkt momenteel als doctoraatsstudente aan de universiteit van Antwerpen aan een onderzoek rond vaginale gezondheid. “Zulke resultaten klinken al snel alarmerend, maar het is belangrijk om bovenstaande nuance te onthouden. Dat er metalen in tampons zitten, betekent niet dat die metalen in het lichaam belanden.”

Een wetenschappelijke publicatie uit 2022  toont aan dat er in ratten – die vaker worden gebruikt als model voor de mens in onderzoek rond vaginale gezondheid – wél een opname van arseen in de vagina wordt waargenomen. De toegediende concentratie arseen ligt veel hoger dan degene die in de tampons is teruggevonden, maar een opname an sich is daarmee wel aangetoond.

Zolang er op mensen geen onderzoek naar is gevoerd, kunnen er echter geen sluitende uitspraken over worden gedaan. “Wel kan je zo redeneren: tampons gaan al decennialang mee. Als metalen en andere chemicaliën écht problematisch waren, zou dat al zijn opgevallen. En al sijpelen stoffen het lichaam binnen, dan nog moet bekeken worden of dat kwaad kan. We komen dagelijks in aanraking met materialen die in grote hoeveelheden gevaarlijk zijn, maar in normale omstandigheden geen probleem vormen.”

Bovendien, stelt ze gerust, mogen we de capaciteiten van het vrouwelijk lichaam niet onderschatten. “De vagina is zelfreinigend. Zowel vaginaal vocht als menstrueel bloed zullen er waarschijnlijk voor zorgen dat mogelijke metalen het lichaam snel weer verlaten.”

Al is het niet allemaal rozengeur en maneschijn, zegt Vander Donck. “Zo zijn er geen aparte drempelwaarden voor stoffen in menstruatieproducten. Die worden namelijk niet als medisch materiaal beschouwd.

Daardoor worden de toegelaten hoeveelheden metalen in tampons gelijkgesteld met die in bijvoorbeeld huidcrèmes. De huid aan de buitenkant is echter veel ruwer dan die in de vagina. Het vaginale epitheel is een stuk meer doorlaatbaar. Ook transparantie door bedrijven over materialen en productieprocessen kan beter.”

Dezelfde teneur horen we bij toxicoloog Jan Tytgat (KU Leuven). “Er is geen aangetoond risico dat metalen in de bloedbaan worden opgenomen. Significante problemen waren intussen volgens mij al aan de oppervlakte gebracht. Miljoenen en miljoenen mensen wereldwijd gebruiken tampons. Als die allemaal met symptomen als bloedarmoede, nierproblemen, vermoeidheid enzovoort zouden kampen, wisten we dat allang.”

Wat niet wegneemt dat hij liever menstruatieproducten zonder metalen ziet. “De regels hieromtrent mogen gerust strenger. Nu heeft de economie de bovenhand: als bedrijven goedkopere tampons kunnen produceren met dan maar restanten van metalen in, zullen ze dat doen. Zo werkt de markt nu eenmaal.”

Microbiologe Liesbeth Demuyser (KU Leuven) concludeert 3 zaken uit de studie – die volgens haar “zeer degelijk” is, “uitgevoerd aan topuniversiteiten en gepubliceerd in een voornaam tijdschrift”. 

“Ten eerste: er is geen reden tot paniek. Ten tweede: dit vraagt meer research. Onderzoek naar het vrouwelijk lichaam is te lang achtergesteld, en nu krijgen we dit soort bevindingen. Ten derde: gebruik tampons niet langer dan de voorgeschreven 3 à 4 uur. Hoe langer je een tampon laat zitten, hoe meer zuren en microben op het materiaal kunnen inwerken en hoe meer ze metalen kunnen vrijzetten.”

Geen paniek, dus, maar verontrust is ze wel. “De teruggevonden hoeveelheden metalen zijn zeer laag, en losstaand kunnen die inderdaad geen kwaad. De vraag is echter welk effecten ze hebben als ze een leven lang worden opgestapeld.”

“Tampons worden ook vlak bij het reproductieve stelsel ingebracht. Leidt het tot een verlaagde fertiliteit, schade aan het DNA van eicellen of bepaalde aandoeningen? Waarschijnlijk niet in de grote meerderheid van de tampongebruikers, maar effecten in een beperkter aantal vrouwen en op lange termijn kunnen we niet uitsluiten. Dit vraagt bijkomende studies – waarmee we hopelijk iedereen kunnen geruststellen.”