Minder praten over klimaat, meer over industrie: dit blijft over van de Europese Green Deal na de verkiezingen

"Alle hens aan dek voor klimaat-, milieu- en biodiversiteitsmaatregelen", waarschuwde de milieuorganisatie Bond Beter Leefmilieu (BBL) maandagmiddag in een persbericht, toen het stof van de verkiezingen was gaan liggen. "Alleen als landen samenwerken en de Green Deal versterkt wordt, lossen we ze op."

Ook BBL had gezien dat uiterst rechts als een van de grote winnaars uit de Europese verkiezingen was gekomen. De Identiteit & Democraten-fractie, waar ook Vlaams Belang toe behoort, won 9 zetels en heeft er nu 58. Dat zijn (op zijn zachtst gezegd) geen grote voorstanders van de Green Deal, de ambitieuze klimaatagenda van de uittredende Europese Commissie. De groene fractie verloor dan weer 18 zetels en eindigt met 53.

Met die Green Deal ontpopte Europa zich tot een wereldwijde klimaatleider. Het is een ambitieus pakket van maatregelen die de Europese samenleving en economie klimaatneutraal moeten maken tegen 2050. Maar die maatregelen kwamen de voorbije jaren onder vuur te liggen, onder andere door de boerenprotesten. Naast de uiterst rechtse fractie in het Europees Parlement tonen ook de conservatieven zich steeds kritischer over de Green Deal.

Europarlementslid Gerolf Annemans (Vlaams Belang) beloofde tijdens de voorbije kiescampagne dat hij de Green Deal zou "schrappen". "Stop de groene terreur", postte hij op het sociale netwerk X.

De ruk naar rechts lijkt te wijzen op een tanende steun onder de bevolking voor de Europese klimaatagenda. Maandagochtend incasseerden de windturbinemakers Vestas en Nordex alvast verliezen van meer dan 3 procent op de beurs.

Tycho Vandermaesen, expert Europees beleid bij WWF, betreurde dat "kortetermijnwinst en desinformatie" door de uiterst rechtse en conservatieve partijen "de aandacht hebben weggeleid van de noodzaak van de groene transitie, niet alleen voor de natuur en het klimaat, maar ook de financiële zekerheid en het sociaal welbevinden van de Europeanen".

Maar het groene doemscenario van voor de verkiezingen, dat de Green Deal misschien helemaal uitgekleed zou worden, lijkt niet uit te zullen komen.

"Ondanks alle aandacht voor de winst van uiterst rechts, heeft de grote meerderheid van de Europeanen nog altijd voor het politieke centrum gekozen", merkt Vincent Hurkens van de klimaatdenktank E3G op bij de Britse krant The Guardian.

Bovendien lijkt de kiezer niet meer warm te lopen voor harde klimaatontkenners. "Als je kijkt naar kiezersonderzoek, dan is er gewoon niet veel klimaattwijfel meer in Europa", stipt Aurélien Saussay (London School of Economics) aan in het wetenschappelijk tijdschrift Nature.

Ook Gerolf Annemans benadrukte gisteren aan de telefoon dat "wij niet anti-klimaat zijn. Wij zijn ook geen stoot-maar-verder-uit-mensen. We zijn bereid om mee te werken aan goede milieuzorg. Wij zijn wel tegen de Green Deal zoals de vorige Europese Commissie het zag, met de verplichte renovaties, verplicht afschalen van verbrandingsmotoren en het vernietigen van de eigen industrie."

De Europese klimaatdoelstellingen op zich lijken dus niet meer ter discussie te staan. Europa zal niet snel afstappen van zijn voornemen om klimaatneutraal te zijn in 2050, of 55 procent minder CO2 uit te stoten in 2030 (het zogenaamde Fitfor55-plan). Dat kan trouwens ook niet zomaar. Die plannen zijn intussen in wetten gegoten, en kunnen niet teruggeschroefd worden zonder een meerderheid in het Europees Parlement.

Die meerderheid is ook na de verkiezingen nog altijd dezelfde als de meerderheid die 5 jaar geleden de Green Deal goedkeurde, ziet Yelter Bollen (BBL). De meerderheid van christendemocraten (EVP), sociaaldemocraten (S&D) en liberalen (Renew) kromp weliswaar. En binnen de EVP groeit het ongenoegen over de Green Deal. Maar uiteindelijk zal het waarschijnlijk dezelfde ploeg zijn die de volgende Europese Commissie samenstelt.

"De Green Deal is here to stay", bevestigt uittredend Europarlementslid Tom Vandenkendelaere (CD&V). Hij toonde zich de voorbije legislatuur vaak kritisch voor de plannen van de Commissie om de landbouw te vergroenen, bijvoorbeeld door het gebruik van pesticiden te halveren. "Maar de volgende Europese Commissie zal wel minder de neiging hebben om de ambities verder aan te scherpen of te verhogen."

Hetzelfde geluid klonk uit een brede rondvraag van het persbureau Reuters bij Europese milieuministers, Europarlementariërs en denktanks. "We zullen de klok voor klimaatbeleid niet terugdraaien. Maar het zal wel ingewikkelder worden om nog nieuw beleid te lanceren", denkt Bas Eickhout, kopstuk van de groene fractie.

Als er de volgende jaren nog gestreden zal worden rond klimaat, dan zal het dus eerder gaan om heel specifieke maatregelen, en niet om de grote doelstellingen op zich.

3 symbooldossiers van de Green Deal kunnen voor vuurwerk zorgen: het verbod op nieuwe diesel- en benzinewagens in 2035 (waar Annemans al naar verwees), de tussentijdse klimaatdoelstellingen voor 2040 en de natuurherstelwet. Stuk voor stuk is het Europese regelgeving die concrete deadlines en doelstellingen vastlegt. En die de kiezer dus pijn kan doen.

Eerst de natuurherstelwet, "een belangrijk symbooldossier en zelfs een hoeksteen van de Green Deal", zegt Reine Spiessens (WWF). "Die is onlosmakelijk verbonden met het klimaat. Ecosystemen slaan meer dan 50 procent op van de uitgestoten CO2. Als je die verder laat wegdeemsteren, verlies je een grote bondgenoot. Dat had de vorige commissie-Von der Leyen goed begrepen."

Maar het lot van die felbevochten natuurherstelwet kan maandagavond op de helling komen te staan. Nochtans is de wet al aangenomen en moet die enkel nog ondertekend worden door de Europese ministers. Normaal is dat een formaliteit, maar door de boerenprotesten en Hongaars lobbywerk hebben enkele lidstaten zich bedacht.

Maandag, op de laatste milieuraad van deze legislatuur (en de laatste onder Belgisch voorzitterschap), kunnen de Europese milieuministers de wet alsnog aannemen. Maar als België aanvoelt dat er geen meerderheid voor is, dan komt er geen stemming. Dan verhuist de natuurherstelwet naar de volgende legislatuur en de volgende EU-voorzitter Hongarije. "Maar het staat buiten kijf dat het dan veel moeilijker wordt", klinkt het in het kamp van Europarlementslid Sara Matthieu (Groen).

"Het einde van een tijdperk voor de natuurherstelwet", zo noemt Spiessens het. "Wordt die doorgeschoven naar een volgende legislatuur, dan wordt het een totaal andere dynamiek." Begrijp: dan wordt de tegenstand nog groter dan ze al was.

Maar hét grote symbooldossier wordt het verbod op nieuwe diesel- en benzinewagens in 2035.

Die doelstelling ligt van verschillende kanten onder vuur. Uiterst rechts capteert de angst van burgers die vrezen dat ze geen betaalbare elektrische auto zullen vinden. De (Duitse) autofabrikanten willen langer brandstofwagens kunnen verkopen, bijvoorbeeld op biologische of synthetische brandstoffen. En ook binnen de Europese Volkspartij van Ursula von der Leyen zelf stijgt het ongenoegen al even.

"Misschien zal de nieuwe coalitie wel een toegeving doen, bijvoorbeeld een grotere opening maken om synthetische brandstoffen toch nog toe te laten na 2035", denkt William Todts van de ngo Transport & Environment. "Of misschien zal ze de deadline opschuiven naar 2036 of 2037."

"Het zou een historische vergissing zijn om nu onzekerheid te organiseren over die datum", vreest Yelter Bollen van BBL. "Hoe denken we onze eigen industrie zo te helpen, zeker nu we geconfronteerd worden met een pletwals van goedkope wagens uit China? Autoproducenten moeten zekerheid hebben om hun investeringen in bijvoorbeeld fabrieken te plannen."

En dan is er nog die nieuwe tussentijdse klimaatdoelstelling voor 2040, die Europa nog moet vastleggen. De Europese Commissie stelt voor om de lat te leggen op 90 procent minder CO2-uitstoot in vergelijking met 1990. Dat is een lichte verhoging: met het huidige beleid stevenen we af op 85 tot 90 procent.

Toch is die tussentijdse doelstelling "heel belangrijk", zegt Todts, want zonder duidelijk doel voor 2040 komt ook de netto-nuldoelstelling van 2050 (die overigens ook de VS, Japan en Zuid-Korea zich stellen) in gevaar. Todts noemt de besprekingen over de nieuwe doelstelling "het startschot voor de EU om na te denken over nieuwe of scherpere klimaatmaatregelen".

Maar de tijdgeest lijkt gedraaid, en het is maar de vraag hoeveel enthousiasme het nieuwe Europees Parlement aan de dag zal leggen voor nog meer nieuwe klimaatdoelen. Ook Vlaanderen verzet zich trouwens tegen gelijk welke nieuwe doelstelling voor 2040 (ook al is bij wet vastgelegd dat die er moet komen).

Maar los van die symbooldossiers lijkt het hart van de Green Deal wel overeind te blijven. Misschien zal de grootste verandering wel de manier zijn waarop we praten over het Europees klimaatbeleid. De naam die het kind krijgt, zeg maar, of de kleur van de strik om het pakje.

Premier Alexander De Croo (Open VLD) zette het laatste jaar van de Vivaldi-regering in door te pleiten voor een pauzeknop voor nieuw klimaatbeleid. Sindsdien spreekt hij liever over de Europese industrie, en hoe die betrokken kan worden bij de energietransitie. Het idee: de omslag moeten we sowieso maken, dus dan zorgen we maar beter dat die ons jobs en winst oplevert.

Op de VN-klimaatconferentie in de Emiraten lobbyde hij dan ook vooral voor Belgische bedrijven als Deme en Jan De Nul met hun expertise in windturbines. Die geest waart intussen door heel Europa. Ook dat doet de energietransitie aan snelheid winnen, en brengt de doelstellingen dichterbij.

"Het industriebeleid stond erg centraal op het einde van de Europese legislatuur", zegt Bollen (BBL). "Ik denk dat de ecologische, maar ook de economische én de geopolitieke redenen die die agenda zo naar voren hebben gebracht, gewoon blijven bestaan." De oorlog in Oekraïne heeft ons bijvoorbeeld geleerd dat we zelf moeten instaan voor onze energievoorziening, en we zijn ons er ook van bewust geworden dat we zelf een batterijenindustrie moeten ontwikkelen.

"De Green Deal is veilig", besluit Todts (T&E). "Maar de volgende jaren zullen minder gaan over ambitie en meer over industriële transformatie, en over hoe we de energietransitie doen werken voor gewone mensen."