Waarom is het belangrijk om te gaan stemmen?

Om het principe en belang van onze huidige verkiezingen uit te leggen, moeten we eerst - heel even - behoorlijk ver terug in de tijd. Naar de 6e eeuw voor Christus, naar Athene. Hét moment en dé plek waar(op) de democratie is ontstaan. 

Bij een democratie bestuurt het volk eigenlijk zichzelf. In Athene werden belangrijke beslissingen daardoor niet meer door een handvol aristocratische families genomen, maar wel door de inwoners van de regio zelf. Enkele tientallen keren per jaar vond er een Volksraadpleging plaats.

Alle volwassen mannen mochten daar naartoe komen om het woord te nemen en te stemmen over wetten. Vrouwen, slaven en vreemdelingen kregen geen stem. Stemde meer dan de helft van de aanwezigen voor een bepaalde wet? Dan werd die ingevoerd. 

Terug naar hier en nu. Naar België, anno 2024, met een bevolking van meer dan 11,5 miljoen inwoners. Die elke keer samenbrengen als er over een bepaalde wet moet worden gedebatteerd of gestemd, is praktisch onmogelijk. 

Het systeem van directe democratie - waarbij de burgers zélf naar een vergadering komen om er te beslissen - werd daarom omgevormd naar een representatieve democratie. 

Representatief, omdat burgers iemand gaan aanduiden die in hun plaats mag debatteren en stemmen. En dat gebeurt via... verkiezingen. Bij een verkiezing stem je op mensen die jou mogen vertegenwoordigen in een parlement. Je geeft hen als het ware de toelating om wetten te stemmen 'in jouw naam'. 

Eens iedereen gestemd heeft, worden de stemmen omgezet in zetels. In het federaal parlement zijn er bijvoorbeeld 150 zetels, in het Vlaams 124, in het Brussels 89.

De kandidaten die bij de bijhorende verkiezing de meeste stemmen hebben gekregen, krijgen een zetel en dus een plek in het parlement. Zij worden volksvertegenwoordiger en verdedigen vanaf dan de mening van het volk. 

Die volksvertegenwoordigers - of parlementsleden - zullen voortaan debatteren met elkaar en stemmen over wetten. Voor de meeste wetten is een 'gewone meerderheid' genoeg: als de helft plus 1 vóór stemt, dan komt die wet er. Voor bijzondere maatregelen - zoals bijvoorbeeld alles wat met de grondwet te maken heeft - is er een grotere groep nodig. 

In onze huidige democratie spelen politieke partijen een belangrijke rol. Het zijn de partijen die lijsten indienen voor de verkiezingen, met kandidaten die volksvertegenwoordiger willen worden. Het zijn ook die lijsten en namen die je tijdens de verkiezingen in het stemhokje zal zien. 

Wie als volksvertegenwoordiger in het parlement mag zitten, is vrij snel duidelijk na de verkiezingen. Daarvoor moet er enkel naar de stemmen worden gekeken. Maar naast het parlement heb je in onze democratie ook een regering, die wetten omzet in de praktijk. 

Bij de verkiezingen kiezen we dus parlementsleden en geen regering of bijhorende ministers. Al heeft de verkiezingsuitslag wel een grote invloed op welke partijen in de regering zullen zitten. 

Bij de onderhandelingen voor een nieuwe regering zal er worden gezocht naar een combinatie van partijen die in het parlement een meerderheid halen. Op die manier is die regering zeker dat ze het vertrouwen zal krijgen van het parlement. 

Het zijn uiteindelijk de politieke partijen - en dan vooral de voorzitters - die onderhandelen over een regering. De partijen die samen een regering zullen vormen, schrijven ook samen het regeerakkoord. In dat akkoord staat - soms tot in de details - wat die regering de komende jaren wil doen.

Om die redenen wordt België vaak een 'particratie' genoemd, een regeringsvorm waar de politieke partijen veel macht hebben. Net omdat het de partijen zijn die onder meer het regeerakkoord onderhandelen en de ministers aanduiden.

De regering staat bijgevolg vaker op de voorgrond dan het parlement. De meeste stemmingen in het parlement gebeuren meerderheid versus oppositie: de parlementsleden van de partijen die in de regering zitten stemmen voor de plannen van de regering, de leden van de partijen die niét in die regering zitten, stemmen tegen of onthouden zich. 

Al heeft een bepaalde partij pas veel macht als het veel zetels in het parlement heeft. En die zetels, die worden verdeeld op basis van de stemmen bij de verkiezingen. 

Verkiezingen zijn dus een manier om als burger je stem te laten horen, over welke partij of politicus erop vooruit of achteruit gaat. Maar het gaat ook over het beleid van de afgelopen jaren belonen of afstraffen, en - misschien nog belangrijker - bepalen welk beleid er voor jou moet komen de komende jaren.

Bij de federale, regionale en Europese verkiezingen geldt er opkomstplicht. Dat betekent dat je naar het stemhokje moét gaan, al is die verplichting relatief. In praktijk worden mensen niet beboet. 

In dat stemhokje kan je doen wat je wil. Je kan stemmen op een partij of kandidaat, maar je kan ook blanco of ongeldig stemmen. In dat geval geef je niemand je steun. Er wordt bijgevolg geen rekening gehouden met je stem bij de verdeling van de zitjes in het parlement. 

Maar "wie langs de zijlijn blijft toekijken, brengt geen verandering in de politieke situatie", schrijft politiek journalist Ivan De Vadder in zijn boek 'Vertrouwen in verkiezingen'. "Wie niet opdaagt (of blanco of ongeldig stemt), heeft geen enkele invloed op het resultaat. En dus ook niet op het beleid." Of samengevat: "Wie niets doet, moet nadien niet klagen."