Nu de leider van de Wagnergroep Jevgeni Prigozjin vermoedelijk is omgekomen bij een vliegtuigcrash, heerst er heel wat onduidelijkheid over de toekomst van het huurlingenleger. Is er nog sprake van een Wagner zonder een Prigozjin? Wat kan zijn dood betekenen voor de oorlog in Oekraïne? En voor de rest van de wereld?
Bloedt Wagner dood zonder leider Prigozjin? En wat betekent dat voor Poetin en de oorlog in Oekraïne?
Lukas Lecluyse
Gepubliceerd:
Met de vermoedelijke dood van Jevgeni Prigozjin komt een opvallend - zij het niet echt onverwacht - einde aan de jarenlange samenwerking tussen de Wagnerleider en de Russische president Vladimir Poetin. Voor menig Ruslandwatcher komt de dood van Prigozjin niet als een verrassing. Toen de leider van de Wagnermilitie twee maanden geleden zijn "mars op Moskou" inzette, leek zijn lot al bezegeld.
De kans is dan ook erg klein dat een vliegtuig vol hooggeplaatste Wagnerofficieren zomaar uit de lucht komt gevallen. Er wordt beweerd dat het vliegtuig zou neergeschoten zijn door Russisch luchtafweergeschut. Lokale inwoners zouden twee knallen gehoord hebben en rook hebben gezien. Dat bericht de Britse openbare omroep BBC, maar is niet bevestigd.
Alles wijst in de richting van het Kremlin, maar officiële bevestiging is er nog niet (en zal er waarschijnlijk ook niet snel komen). Als de passagierslijst klopt, en de top van de Wagnergroep bevond zich inderdaad aan boord van het vliegtuig, rijzen er heel wat vragen over de toekomst van Wagner.
Kan de Wagnergroep overleven zonder het "charisma" van Prigozjin? Wat betekent dat voor het front in Oekraïne? En voor de Afrikaanse landen waarin het huurlingenleger ook actief is?
Wagner ontmanteld
Hoe je het nu ook draait of keert, Prigozjin is op zijn minst gezegd een opvallend figuur. "Hij is erg belangrijk voor de Wagnergroep", duidt Ruslandkenner bij VRT NWS Marijn Trio. "Niet alleen door zijn charisma. Hij had ook erg veel belangrijke contacten. Dat maakt hem bijna onmisbaar voor Wagner. Dmitri Oektin, een andere hooggeplaatste Wagnerofficier die aan boord was van het vliegtuig, legt zich meer toe op de militaire aangelegenheden binnen de militie."
Een figuur als Prigozjin is dus moeilijk te vervangen. Nochtans heeft Poetin dat wel geprobeerd. De Russische president zat eerder samen met de top van de Wagnergroep om een vervanger aan te duiden, maar is daar toen niet in geslaagd. Dat heeft Poetin zelf toegegeven.
"De organisatie achter Wagner is ook niet echt transparant", zegt Trio. "Het is dus erg moeilijk om te bepalen of iemand de rol van Prigozjin over kan nemen." Her en der circuleren wel video's op het internet waarin Wagnersoldaten dreigen met een nieuwe mars naar Moskou, maar een echt gevaar vormen die niet.
"Dat is slechts een randfenomeen", weet Trio. "Het gaat om enkelingen. De Wagnergroep werd al gedeeltelijk ontmanteld na de mars op Moskou enkele maanden geleden. Nu zal de privémilitie naar alle waarschijnlijkheid gewoon helemaal uitdoven."
Schuld vereffend
Na de couppoging van Prigozjin hebben het Kremlin en Wagner het op een akkoordje gegooid. De exacte details van die deal zijn nog altijd niet bekendgemaakt, maar een deel van de Wagnersoldaten werd opgenomen in het reguliere Russische leger, een ander deel kreeg na bemiddeling onderdak van de Wit-Russische president Loekasjenko.
"Een deal die toch de wenkbrauwen deed fronsen", vertelt Trio. "Poetin had lang getolereerd dat de Wagnerleider openlijk kritiek spuide op het Kremlin en militaire problemen blootlegde. Hij noemde Poetin daarbij nooit bij naam, maar indirect was de kritiek wel op hem gericht. Voor veel Russen kwam de Russische president daardoor ook verzwakt uit die hele couppoging."
Toch is het begrijpelijk dat Poetin Prigozjin niet harder strafte. Hij had hem immers nodig om de oorlog in Oekraïne te winnen.
In juni voelde Poetin zich duidelijk nog niet sterk genoeg om het tegen Prigozjin op te nemen, maar nu lijkt dat dus wel het geval. "Sinds de couppoging heeft Poetin hard gewerkt aan zijn imago. Voor het eerst zagen we hem handjes schudden, selfies nemen, onder de mensen komen... Dingen die Poetin absoluut niet graag doet en sinds corona ook bijna nooit meer deed."
En als het Kremlin inderdaad achter de vliegtuigcrash zit, dan is de schuld van Poetin bij deze vereffend. Het is een duidelijke waarschuwing dat iedereen die zich tegen hem keert, uiteindelijk wel gestraft wordt.
Lucratieve mijnen in Afrika
Aan het front in Oekraïne brengt de mogelijke dood van Prigozjin weinig verandering. Op een paar enkelingen na waren daar ook geen Wagnersoldaten meer aan het vechten.
De Wagnermilitie vocht niet alleen aan het front in Oekraïne, ook in veel Afrikaanse landen is de privémilitie actief. Eerder deze week dook nog een video op waarin Prigozjin beweerde in Afrika te zijn. "We zijn hard aan het werken zodat Rusland nog groter wordt op alle continenten en zodat Afrika vrijer wordt", klonk het toen.
IN KAART - In de volgende Afrikaanse landen zou Wagner actief zijn of belangen hebben (of gehad hebben):
Naast de militaire belangen in die regio, spelen ook de zakelijke belangen in Afrika een rol. De Wagnergroep heeft daar verschillende mijnen in handen die heel wat geld opleveren. Die blijven voorlopig wel in Russische handen.
Het Russische ministerie van Defensie heeft zelf andere privémilities opgericht die het beheer van die winstgevende mijnen kunnen overnemen. "Het Russische ministerie van Defensie heeft niet stilgezeten", zegt Trio daarover.
"Het is ook niet toevallig dat Sergej Soerovikin, een belangrijke generaal in het Russische leger, net enkele dagen geleden ontslagen werd. Hij zou sympathie gehad hebben voor Wagnerleider Prigozjin en deelde het ongenoegen over het verloop van de oorlog in Oekraïne."
Er circuleerden al geruchten dat de generaal werd gevangengenomen. Het Kremlin ontkende dit en hield vol dat de generaal slechts "rustte".
De één zijn dood...
Alles wijst er dus op dat - als Prigozjin inderdaad om het leven kwam bij de vliegtuigcrash - dat ook het definitieve einde van Wagner betekent. Prigozjin was het uithangbord van de privémilitie. Bovendien heeft het Russische ministerie van Defensie de laatste maanden alles in het werk gesteld om de ontmanteling van Wagner op te vangen.
"Wagner is altijd een projectje geweest van het Kremlin", weet Trio. "Het was een schaduwleger waar Rusland miljarden roebels in heeft geïnvesteerd." Een investering die het Kremlin ook niet verloren wil zien gaan. Wagner mag dan wel ten dode opgeschreven zijn, andere Russische privémilities zullen maar al te graag de lucratieve taken van de Wagnergroep overnemen.
Noch in Afrika, noch aan het front heeft men dus echt baat bij het einde van Wagner. Poetin mag dan wel herbevestigd hebben dat er aan het Kremlin geen plaats is voor alternatieve stemmen, de tijd zal moeten uitwijzen of Poetin wel baat heeft bij de dood van Prigozjin.
