Mysteries van Vlaanderen: waarom is de aarde blauw in een Gentse wijk? (slot)

Buurtbewoner Donald Schockaert is geboren en getogen in de buurt van de blauwselfabriek. “Het raam van mijn kamer keek uit op de enorme schouw van de fabriek, op een kleine vijfhonderd meter afstand”, herinnert hij zich. En ook de last die de roet uit die schoorsteen veroorzaakte, weet hij nog goed. “Dat kriebelde in mijn keel, en ik had heel vaak last van keelontstekingen”, vertelt hij. Maar daarmee is het mysterie van de blauwe aarde nog niet verklaard. 

“Vroeger zag je wel blauwe verkleuring, vooral in de Schelde. Alles werd nog gewoon geloosd toen, dat was een andere tijd”, zegt Donald. “Als er een boot blauwsel passeerde, zag je een strook blauw op het water, dat zich geleidelijk mengde met de rest van het water.” Wat Donald zich vooral nog herinnert, is hoe de werkmannen er tijdens de schaft uitzagen. “Ik passeerde soms aan de fabriek met mijn fietsje, en zag die mannen dan hun boterhammetjes zitten opeten met blauwe gezichten, zoals de mannen uit de mijn vroeger pikzwarte gezichten hadden.”

Roland Baudu werkte jarenlang in de fabriek en schreef in 2005 twee lange artikels over de geschiedenis van de blauwselfabriek voor het Tijdschrift voor Industriële Cultuur. Roland kan de verhalen zelf niet meer vertellen, maar broer Gilbert en zoon Luc hebben de verhalen met de jaren meegekregen. 

Dat het blauw in de aarde niet van de enorme schouw kwam, daar zijn Gilbert en Luc het over eens. “Gele rook heb ik daar gezien, maar blauwe rook niet”, lacht Luc. Gilbert denkt ook niet dat het blauw moedwillig in de grond is beland. “Dit werd zomaar niet gestort. Ik vermoed dat het een overschot zou kunnen zijn van de grondstof”, gist hij als mysteriejager Ward hem de foto’s toont van de blauwe stenen die aan de basis van deze zoektocht liggen. 

Luc herinnert zich ook nog hoe er soms grondstoffen gemorst werden aan de kaaien, als de boten kwamen leveren aan de blauwselfabriek. Buurtbewoners raapten die dan vaak op en namen die mee naar huis. “Ik vermoed”, speculeert Luc ”dat mensen die stenen in hun tuin gelegd hebben ter versiering, en dat die zo in de aarde beland zijn.” 

Geen betere manier om zeker te zijn wat die stenen uit de tuin van Gert-Jan zijn, dan een laboratoriumonderzoek. Mysteriejager Ward komt iets dichter bij antwoorden, wanneer hij langs gaat in het labo van onderzoekster Eva om naar de stalen te kijken. Onder de microscoop ziet het goedje er alleszins prachtig uit. 

Maar is het ultramarijn? Daarvoor moeten een aantal extra testen gedaan worden. Via een laser worden de moleculen bekeken en wordt bepaald om welke verbinding het hier gaat. En vanaf dan weet mysteriejager Ward zeker wat al heel wat luisteraars-mysteriejagers al vermoedden: de grond in Sint-Amandsberg kleurt blauw door ultramarijn.

Ook bij OVAM, de Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij, weten ze dat in Sint-Amandsberg ultramarijn in de grond zit. Jan Verheyen van OVAM: "Samen met de steden en gemeenten hebben we geïnventariseerd waar in Vlaanderen risicoactiviteiten hebben plaatsgevonden vroeger. Daar wordt bodemonderzoek gedaan. Dergelijk onderzoek gebeurde dus ook op de site van de blauwselfabriek in Sint-Amandsberg." 

"Na het faillissement in 1986 werd het terrein opgesplitst en aan verschillende bedrijven verkocht. Zij hebben bodemonderzoek moeten doen. Een eerste onderzoek is gedaan rond 2003. Uit de onderzoeken die intussen op de site al gebeurd zijn, weten we dat de blauwe vlekken die we in de grond vinden afkomstig zijn van zwavelhoudend silicaat, een stof dat in dat ultramarijn blauw zat. Dat mag een geruststelling zijn, want die is niet toxisch”, besluit woordvoerder Jan Verheyen.

Dat er blauwe vlekken opduiken op de fabrieksterreinen is niet verwonderlijk. Maar dat het ook in de buurt, in tuinen op honderden meters van de fabriek terug te vinden is, blijft een raadsel. Frederik Vanderstraeten van het “Documentatiecentrum voor Streekgeschiedenis dr. Maurits Gysseling” (DSMG) heeft misschien wel antwoorden. Hij is expert over alles wat met Sint-Amandsberg te maken heeft. Dat is de deelgemeente waar de blauwselfabriek heeft gestaan. Frederik is als kind ook zelf in de fabriek geweest. 

Zijn vader leverde vroeger metalen vaten aan de fabriek, die dienden om het blauwsel en het ultramarijn internationaal te vervoeren. Frederik herinnert zich nog goed dat zijn vader hem altijd op het hart drukte om overal af te blijven in de fabriek. “Je zou denken: uit veiligheid. Maar het was vooral omdat alles op dat fabrieksterrein blauw was. Ultramarijnblauw. Je kwam binnen in de fabriek en alles zag er blauw uit: de vloer was blauw, de muren waren blauw, de machines en de tafels waren bedekt met een blauwe film, zelfs de mensen die er rondliepen waren blauw. Nu zouden we zeggen: het zijn smurfen. Als kind wil je daar natuurlijk aan komen. Dus ik heb het vroeger aan den lijve ondervonden: die kleur gaat moeilijk van je vingers”, lacht Frederik. 

“De mensen die daar werkten, hadden zelfs nadat ze gedoucht hadden, nog altijd een blauwe schijn. Het was eigenlijk echt een vuile fabriek, nu zou zoiets niet meer kunnen natuurlijk”, beschrijft Vanderstraeten de toestand in de fabriek.

Maar hoe is dat blauw in de grond gekomen in Sint-Amandsberg? Dat is heel simpel, zegt Frederik. “De vaten met ultramarijn en blauwsel werden opgeslagen in open magazijnen. Vroeger waren dat houten vaten, en daar zaten vaak lekken in. Nadien werd gebruik gemaakt van metalen vaten, die manueel werden gevuld. Bij dat inscheppen, viel er ook weer heel wat product naast de vaten. Die gronden lagen dus vol ultramarijn.”

Vanaf de jaren zeventig laaide in Sint-Amandsberg het protest tegen de hinder van de fabriek op. Er werd gezocht naar veiligere en gezondere procedés om het product te maken. Om te investeren in die nieuwe technologie, heeft de fabriek een deel van de gronden van de site, die ooit gebruikt waren voor de productie maar niet meer nodig waren, verkaveld. 

Vanaf dan werden er woningen gebouwd, op de grond waar jarenlang ultramarijn gemorst was. “Toen na het faillissement van de fabriek de schouw moest afgebroken worden, heeft men naar verluidt de grond afgegraven. Veel bewijzen zijn daar niet van”, aldus Verstraeten. “En alleszins is het dan niet goed genoeg gedaan, want nog altijd komt er blauw boven.”

Het mysterie van de blauwe aarde in de Gentse tuinen is hiermee helemaal opgehelderd. “Bleu d’Outremer et des couleurs de Mont Saint-Amand” was ooit een van de wereldwijde topproducenten van ultramarijn. En alles wat er nog rest van die fabriek en deze belangrijke episode in de Gentse industriële geschiedenis, is terug te vinden als blauwe restjes in de grond.

En Gert-Jan moet zich dus verder ook geen zorgen maken als zijn hondje in een tuin met blauwe aarde speelt. Alhoewel… “Als dat hondje die blauwe aarde opgraaft en daar flink met zijn pootjes in zit en dan met die blauwe poten het huis in loopt, zal dat niet gemakkelijk op te kuisen zijn,” besluit Frederik Vanderstraeten lachend.