In de zoektocht naar blauw poeder in enkele Gentse tuinen voor de reeks mysteries van Vlaanderen, stoot Radio2 op ultramarijn. Het is een blauw pigment met een bijzonder verhaal. Het was ooit zo kostbaar dat het duurder was dan goud. "Rubens stuurde een extra factuur voor de blauwe verf alleen, omdat er ultramarijn in zat", zegt Louise Decq. Zij is doctor en verbonden aan het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium (KIK).
Radio2 ontrafelt de hele zomer lang mysteries uit Vlaanderen en Brussel. Met de hulp van luisteraars en experten proberen mysteriejagers Sam De Meulder en Ward Schouppe het antwoord te vinden op geheimzinnige verhalen. Deze week lossen ze het mysterie van de blauwe aarde in Gent op.
Ultramarijn komt van de Latijnse woorden "ultra" en "maris". Letterlijk vertaald "aan de andere kant van de zee". Het pigment komt uit het mineraal lazuriet dat je dan op zijn beurt weer kan vinden in het gesteente lapis lazuli. Dat gesteente wordt voornamelijk gewonnen in Afghanistan. Om het ultramarijn tot in Europa te krijgen, moest het dus 'over zee' reizen.
Natuurlijk versus artificieel
Eeuwenlang was het enkel mogelijk om het natuurlijke ultramarijn te gebruiken. In de middeleeuwen was het de grondstof voor schildersverf van de grootste kunstenaars. Pas vanaf 1850 werd de eerste synthetische en dus ook goedkopere ontdekking gedaan. "Een deel van het ultramarijn wordt vervangen door modernere pigmenten die ook meteen een stuk goedkoper zijn," klinkt het bij Decq.
Ultramarijn was niet het enige op de markt. Je kon voor 1850 goedkopere blauwe alternatieven kopen zoals het Pruisisch blauw dat ontwikkeld werd in 1704. Dat was het allereerste artificiële blauw. Maar die kleur is niet zo diepblauw als het ultramarijn.
Wanneer de mensen synthetische pigmenten begonnen te ontwikkelen, leerden ze meer over scheikunde. Dat resulteerde dan in het doelgericht uitvinden van nieuwe pigmenten. Zo werd in 1935 PB15 uitgebracht. Dat staat voor Pigment Blue 15. Je kan nog steeds de natuurlijke blauwe pigmenten kopen, maar die zijn een pak duurder.
Transport was duur
Er zijn twee redenen waarom het minerale ultramarijn duurder was dan goud. Het moest van Afghanistan komen en dat was toen nog een heuse onderneming die ook geld kostte. Nu gaat dat veel sneller, met het vliegtuig, maar in tijden van Rubens gebeurde het nog per boot en was het daardoor erg duur.
Het is een zeer groot en intensief verwerkingsproces
Louise Decq - Onderzoeker bij het Koninklijk Instituut voor Kunstpatrimonium
Een andere reden is het proces van gesteente naar pigment. Louise Decq legt uit: "Dat is een zeer groot en intensief proces. Het gesteente heeft een aantal onzuiverheden zoals gouden spikkels. Die moeten er allemaal uitgehaald worden en dat maakt het intensief. Het resultaat is wel een heel zuivere diepe blauwe kleur, bijna paars."
Kunstwerken dateren door de blauwe verf
Deze heel zuivere diepe blauwe kleur had zijn kostenplaatje en de kunstenaars wisten dat. "Als Rubens een schilderij maakte met blauw, dan stuurde hij een rekening op voor het schilderij en een extra voor de blauwe verf", vertelt Louise Decq.
Rubens was niet de enige fan van het ultramarijn. De Italianen gebruikten tijdens de Renaissance enkel het duurste pigment voor de heilige jurk van de Maagd Maria. En ook Johannes Vermeer ging ermee aan de slag bij 'Het melkmeisje' en 'Het meisje met de parel'.
De maagd in gebed door Sassoferrato
Het melkmeisje door Johannes Vermeer
Het meisje met de parel door Johannes Vermeer
"De blauwe kleur heeft een rijke geschiedenis en aan de hand van die geschiedenis kunnen we vandaag de dag schilderijen gaan dateren", zegt Decq. Er zijn heel wat verschillende pigmenten die de kleur blauw vormen en er worden regelmatig nieuwe ontdekkingen gedaan, zoals een andere samenstelling van pigmenten die een blauwe kleur maken. Die nieuwe ontdekkingen gebruikten schilders in hun werken.
"Er zijn schilders van de 19e eeuw die kunstwerken maakten in de stijl van de 17e eeuw die de nieuwste blauwe verf gingen gebruiken. Door de blauwe verf te onderzoeken, kunnen we met zekerheid bepalen dat een schilderij enkel in de stijl van de 17e eeuw is gemaakt en niet in de tijd van de 17e eeuw", legt Decq verder uit.
Andere kleuren
Blauw is doorheen de geschiedenis de meest bijzondere kleur. Er zijn heel vaak nieuwe pigmenten uitgevonden die telkens een verbetering waren op het vorige. Maar er zijn ook nog andere kleuren naast blauw.
Wit bestond voornamelijk uit lood en heeft heel lang dezelfde samenstelling gehad. Dat is recent veranderd omdat het lood giftig en ongezond is voor de mensen die ermee werken.
Zwart was niet nodig om te vernieuwen. De kleur ontstaat uit roetvorming.
Rood heeft veel variatie gekend. Daar zijn in de loop van tijd veel verschillende kleurstoffen bijgekomen.
Groen heeft een gelijkaardige reis als het blauw meegemaakt. Het lijkt ook op het blauw, maar is veel moeilijker te identificeren.
Regionaal nieuws uit Oost-Vlaanderen
Gepubliceerd:
