Van "modelland" tot "failed state": Hoe de staatsgreep in Niger heel West-Afrika (en het Westen) in de ban houdt

Exact een week geleden werd de democratisch verkozen president van Niger, Mohamed Bazoum, omvergeworpen door de presidentiële garde, de soldaten die hem normaal gezien moesten beschermen. Sindsdien is het erg onrustig in het West-Afrikaanse land. Verschillende evacuatievliegtuigen moeten Europeanen die uit het land weg willen, zo snel mogelijk repatriëren. Hoe is het zo ver kunnen komen?

Niger had in het Westen de reputatie in modelland te zijn. Het was één van de weinige democratieën in de Sahel. President Bazoum was de eerste leider die - sinds de onafhankelijkheid van het land in 1960 - een andere democratisch verkozen leider opvolgde. Niger was een baken van stabiliteit voor de rest van de regio, die geteisterd werd door staatsgrepen en politieke manoeuvres. 

Bovendien was het land ook een belangrijke westerse bondgenoot in de strijd tegen islamistische militanten die banden hebben met IS (Islamitische Staat) en Al Quaeda. Er zijn ook verschillende Franse en Amerikaanse militaire basissen gevestigd. Het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken noemde het land "een betrouwbare partner voor terrorismebestrijding".

En dan is er nog uranium, de grondstof die gebruikt wordt voor de productie van nucleaire energie. Wereldwijd staat het land op de vijfde plaats van de producerende landen. Vooral de Europese Unie is afhankelijk van uranium uit Niger. Het West-Afrikaanse land levert meer dan een kwart van het Europese uranium. In 2021 was het nog altijd de grootste leverancier van de EU. Vorig jaar werd het ingehaald door Kazachstan.  

Toch hoort de levensstandaard van de Nigerezen bij de laagste ter wereld. 

Het Westen heeft veel geld geïnvesteerd om net in die Sahellanden democratieën te installeren. In die opdracht is men volledig gefaald, zo blijkt nu. Er is nog steeds veel corruptie en een grote onzekerheid. De inwoners van de Sahellanden zijn ook antiwesters en anti-Frans. Men wil de koloniale machthebbers weg.

Niger mocht tot voor kort dan wel geprezen worden om de relatieve democratische stabiliteit, in buurlanden Mali en Burkina Faso gaat het er al een tijdje een stuk turbulenter aan toe. In beide landen vond al eerder een staatsgreep plaats door militaire regimes. Nu ook de Nigerese democratie gevallen is, is de volledige Sahel in handen van militaire regimes.

Van die instabiliteit hebben jihadistische bewegingen misbruik gemaakt. Inwoners van de Sahel voelen zich genegeerd en hebben schrik. De uitdagingen in de regio zijn dan ook erg groot. De landen kampen met armoede, werkloosheid en gebrek aan basisvoorzieningen.

De Sahel is ook erg gevoelig voor de effecten van klimaatverandering, zoals langdurige droogte en veranderingen in neerslagpatronen. Deze factoren hebben invloed op landbouw en veeteelt, wat op zijn beurt kan leiden tot conflicten over schaarse natuurlijke hulpbronnen.

Door de verslechterende veiligheidssituatie in het land voelden ook de militairen de druk toenemen. Soldaten hadden hun ongenoegen daar al eerder over geuit, en er waren gesprekken aan de gang, maar die leidden niet tot de felbegeerde oplossing van de problematiek. De idee groeide dat enkel een hard militair optreden de situatie in het land kon verbeteren.

Nochtans zou een evaluatie van het militaire bestuur in de buurlanden het plan snel teniet doen. Daar hadden de couppogingen echter niet de gewenste resultaten teweeggebracht. De kans is klein dat Niger het beter zal doen.

Toch kwam het vorige week woensdag dan toch tot een staatsgreep. De presidentiële garde, de mensen die normaal gezien de president moeten beschermen, keerden zich tegen het democratisch bestuur. Ze namen hem gevangen en grepen de macht. Twee dagen later stelde Abdourahame Tchiani zich voor als leider van de coup. Een nieuw militaire bestuur geschiedde.

Al is er ook nog een ander mogelijk motief voor de staatsgreep. President Bazoum had ruzie met de huidige legerleiding. Hij wilde enkele topmilitairen vervangen. Zij dreigden dus hun job te verliezen. Mogelijk was die structuurwijziging ook een drijfveer voor heel wat ontevredenheid. 

En dan is er nog Rusland. In het Westen groeit de vrees dat Niger zich, net als andere landen in de regio waar militairen de macht grepen, zal afkeren van het Westen en zijn blik voortaan op Rusland zal richten. Zo werd er tijdens optochten ook al met de Russische vlag gezwaaid door de straten van de hoofdstad.

Want naast jihadistische groeperingen zijn ook Wagnerhuurlingen actief in de regio. Mali ging in zee met het Russische huurlingenleger Wagner om het islamistische terrorisme en de gewapende bendes te bestrijden. Burkina Faso ontkent dat het met Wagner samenwerkt, maar kocht wel wapens aan bij Rusland.

Het zijn niet de enige Afrikaanse landen waar Rusland zijn invloed laat gelden. Ook in de Centraal-Afrikaanse Republiek werden al Wagnerstrijders ingezet. Mogelijk komt Niger binnenkort dus ook in die Russische invloedssfeer terecht. 

Het past alvast binnen de plannen van de Russische president Vladimir Poetin om op goede voet te staan bij de Afrikaanse leiders. Eerder bood hij nog aan om gratis graan te leveren aan enkele Afrikaanse landen. Rusland stapte eenzijdig uit het graanakkoord, waardoor het Oekraïense graan niet langer naar Afrikaanse landen geëxporteerd kon worden. Veel Afrikaanse landen waren erg afhankelijk van dat graan.