Mysteries van Vlaanderen: hoe belandt een oorlogsbrief achter het behang in Dendermonde? (slot)

In oktober 1943 stuurde Jacques Triffaux zijn vrouw Irène Biesemans een brief vanuit een werkkamp in Leipzig, in Duitsland. Zij was achtergebleven in Molenbeek, waar ze inwoonde bij haar moeder. Het koppel was vlak voor zijn vertrek getrouwd. Dat kwam Radio2 te weten na een onderzoek op vraag van Lisa Dewulf. Zij ontdekte de brief enkele jaren geleden in haar huis in Sint-Gillis bij Dendermonde toen ze startte met verbouwingen. De envelop zat, volledig intact, achter drie lagen behangpapier. Lisa snapt nog altijd niet hoe hij er is beland. Jacques en Irène kunnen zelf al lang geen toelichting meer geven, de familie en vrienden die er wel nog zijn, weten van niets. Het spoor loopt dood. Niemand heeft ooit al over deze bijzondere brief gehoord. 

Wie heeft de brief verstopt? Zou het iemand zijn die ooit in het huis heeft gewoond? Lisa gaat op zoek naar de contactgegevens van Griet, de vorige eigenares. "Ik heb er twaalf jaar gewoond, maar de brief zegt me niets. Ik heb het huis gevonden in de staat zoals familie Bovyn het achtergelaten had", vertelt ze aan de telefoon. Griet verwijst naar Marcel Bovyn, die het huis in de jaren 30 liet bouwen, en naar zijn dochter Britta die er na zijn dood ook bleef wonen. "Er hing al overal behang, als er iemand meer weet dan moeten zij het zijn." De zoektocht stopt snel, Marcel en Britta blijken al een hele tijd overleden. Al doet de naam Marcel Bovyn wel bij veel mensen een belletje rinkelen. 

Marcel Bovyn (1893-1988) blijkt een lokale bekendheid in Sint-Gillis. Stefan Meysman volgt de zoektocht rond de brief via VRT NWS en is ook zelf afkomstig uit de deelgemeente. Hij weet dat Bovyn er voormalig hoofdonderwijzer was en dat er zelfs een straat in Sint-Gillis naar hem genoemd is. Ook burgemeester Piet Buyse (CD&V) kent de naam. "Bovyn was bovenal amateurhistoricus. Hij heeft verschillende boeken geschreven over de geschiedenis van Sint-Gillis en omgeving. Hij deed onder meer heel uitgebreid onderzoek naar plaatsnamen. De lokale heemkundige kring is, als eerbetoon, naar hem genoemd." 

Luc Michiels van de heemkundige kring duikt voor ons in de archieven en doet ook rondvraag bij al zijn contacten. "Ik heb overal gezocht, maar ik heb nog niets gevonden. Het is toch echt wel een heel rare brief. Ik voel aan mijn ellebogen dat er iets niet klopt. Zijn jullie zeker dat er geen geheime boodschappen inzitten?" Bovyn heeft verschillende (achter)kleinkinderen, ze reageren in eerste instantie niet op oproepen via sociale media. 

Mensen die het verhaal volgen via VRT NWS en Radio2 gaan aan de slag met stambomen en zien dat Marcel de schoonbroer is van Wies Moens. Dat was een dichter die in de jaren 30 in Vlaanderen medeoprichter was van de fascistische partijen VNV en Verdinaso. Hij werd na de oorlog veroordeeld voor collaboratie en ging als banneling in Nederland wonen. Hij keerde nooit meer terug naar Vlaanderen. Luc Michiels legt de link tussen Moens en het huis waar de brief gevonden is.

"Marcel heeft het huis gebouwd in 1932 en eerst verhuurd aan Moens. Hij kon immers zelfs in de directeurswoning van de school wonen tot zijn pensioen", zegt Michiels. Is dit een spoor? Het lijkt onwaarschijnlijk. Moens verhuisde al in 1938 naar Asse en later naar Nederland. Waarom zou hij in 1943 een brief verstoppen in zijn voormalige woonst? Er is voorlopig geen enkel argument dat deze redenering kan hard maken.

Een erg bruikbare tip komt uit een totaal andere richting. Rik Lijnneel uit Dendermonde neemt contact op omdat hij veel parallellen ziet tussen Marcel en zijn eigen overgrootvader. "Hij was ook schoolhoofd, en erg actief in het verzet in Baasrode, bij Dendermonde. Hij vertelde over geheime communicatie. Er werden dingen weggestoken om later op te diepen", vertelt hij. Hij denkt dat we in die richting moeten zoeken. "Dendermonde was een knooppunt voor de Duitsers, en dus was het verzet er erg actief."  

De denkpiste leidt naar Jo Peeters. Hij is conservator van het museum voor het Belgisch-Franse verzet en een specialist in de materie. "Het idee is zo gek niet, er zijn een paar zaken die mij alleszins meteen opvallen." 

Peeters denkt dat de brief kadert in een systeem van geheime post. "In de Tweede Wereldoorlog maakte het verzet gebruik van verschillende brievenbushuizen. Dat waren plekken of adressen waar mensen informatie gingen oppikken of afleveren. Er waren circuits met valse namen en domicilies. In sommige gevallen zaten postbodes of postsorteerders mee in het complot. Zij konden post voor bepaalde adressen uit de stroom brieven filteren en aan het verzet doorspelen. Mogelijk is dat hier gebeurd."

"Dit scenario lijkt aannemelijk, we kunnen het niet uitsluiten", laat Veerle Van Mierlo van Bpost weten. "In 1943 werd alle post voor Brussel centraal verzameld en verdeeld. Er werkten vermoedelijk ook mensen uit Sint-Gillis, bij Dendermonde, omdat er een vlotte en rechtstreekse treinverbinding was. We weten dat een kern van verzetslui er bepaalde briefwisseling liet verdwijnen. Er zijn verschillende mensen opgepakt en naar Breendonk gebracht. Het is, na al die jaren, gissen, maar de theorie kan kloppen."

Dat het adres van Irène (en Jeanne) gebruikt werd, is waarschijnlijk een extra handigheidje van het verzet. Briefwisseling tussen man en vrouw was minder verdacht en raakte mogelijk makkelijker door de Duitse censuur in het werkkamp. De kans bestaat dat Irène en Jacques er niets vanaf wisten. Verzetslui konden brieven in hun naam sturen omdat ze wisten dat die er toch tussenuit gehaald zouden worden. Dat betekent dat ook de échte brieven die verstuurd werden onderschept werden... 

En die brieven moesten door verzetslui toch nog afgeleverd worden zodat niemand argwaan zou krijgen. "Het adres in Molenbeek is in dat kader interessant", zegt Jo Peeters. "In de periode rond oktober 1943, toen deze brief verstuurd werd, zijn er in de gemeente 22 mensen opgepakt die bezig waren met geheime briefwisseling." Peeters denkt dat Marcel met een onderschepte brief zat die nog bezorgd moest worden. Dat risico zou te groot zijn. Hij zou betrapt kunnen worden. "In die tijd gebeurde het erg vaak dat mensen zaken verstopten zodat ze bij een controle of een huiszoeking zeker niet tegen de lamp konden lopen." Een veiliger plek dan achter het behang lijkt moeilijk denkbaar. Zeker met een schoonbroer als Wies Moens neem je beter het zekere voor het onzekere. 

Het lijkt allemaal wilde speculatie. Tot Peeters ook benadrukt dat er échte bewijzen zijn. "De naam Marcel Bovyn duikt op in een erkenningsdossier. Mensen die als verzetsheld geëerd wilden worden, moesten daar na de oorlog getuigen voor aandragen. Maria Moens noemt Marcel Bovyn als schakel in een netwerk van geheime post", zegt Peeters. Moens is niet zomaar iemand. Het is een belangrijk lid van de Zwarte Hand, een officieus onderdeel van de Witte Brigade, de verzetsbeweging tijdens WO II. 

"Maria Moens was koerier en transporteerde inlichtingen en materiaal. Ze verdeelde die bij andere leden. Ze speelde ook informatie door aan de geallieerden. Na de bevrijding is ze erkend als gewapend weerstander. Ook zij maakte gebruik van brievenbushuizen. Dat was tijdens de oorlog zeer gebruikelijk", zegt Michèle Corthals (Universiteit Antwerpen). 

Als de brief zo gevaarlijk was? Waarom is hij dan niet vernietigd? "In die tijd keek men anders naar briefwisseling dan nu. Het waren belangrijke documenten, zeker als ze uit een werkkamp in Duitsland kwamen. De leefomstandigheden waren er niet goed en de oorlog begon op zijn einde te lopen. Het zou ook écht de laatste brief van Jacques geweest kunnen zijn", legt Peeters uit. "Het betekent dat Marcel de brief achter het behang steekt, omdat die dan nog afgeleverd kan worden aan Irène als het toch slecht zou aflopen voor de man. Dat is niet gebeurd, misschien is Marcel na al die jaren de brief vergeten." 

De achterkleinkinderen van Marcel (Leen en Ken) willen graag reageren, maar zonder veel gedoe of foto's. "Voor ons is dit nieuwe informatie en we schrikken er toch wel een beetje van", geven ze toe. "Onze overgrootvader had zeker de status om dit te doen en het lijkt niet onlogisch dat hij mensen wilde helpen. Het is vreemd dat hij er nooit iets over verteld heeft, en dat we er niets over terugvinden. In de familie houden we alles heel goed bij, maar uit die periode is er opvallend weinig bewaard gebleven", leggen ze uit. 

"Het is wel zo dat onze grootmoeder vertelde dat er Engelsen ondergedoken zaten, Rich en John. Ze hebben nog vaak geschreven na de oorlog, de brieven zijn bewaard. Het leek ons niets bijzonders, maar in deze context valt het natuurlijk wel op." Intussen is er navraag gebeurd bij Engelse archiefdiensten naar beide namen, voorlopig zonder resultaat. 

Het mysterie heeft nu een mogelijke oplossing. Het is belangrijk om te benadrukken dat we uitgaan van een these, een theorie. Er zijn enkele bewijzen die de redenering onderbouwen. Maar, er zijn ook nog enkele losse eindjes die alles kunnen doen kantelen. Nieuwe informatie kan dit verhaal dus nog andere wendingen geven. 

Zouden Irène en Jacques er zelf iets mee te maken hebben? Zit er een geheime code in de brief? Was moeder Jeanne Biesemans betrokken? Heeft de brief toch iets met collaboratie te maken? Of, is er nog een andere link tussen Dendermonde en Molenbeek die nu onbekend is? Weet jij meer? Laat het weten op mysteries@radio2.be.