Mysteries van Vlaanderen: 45.000 verzetsstrijders gearresteerd tijdens de Tweede Wereldoorlog

Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn er in België verschillende verzetsgroeperingen ontstaan. Ze boden weerstand aan de Duitse bezetting. "Die verzetsstrijders deden dat om heel uiteenlopende redenen en boden verzet in heel veel verschillende vormen", vertelt Koen Aerts, historicus bij de UGent. "Ze hadden allemaal wel één gemeenschappelijk doel: strijden tegen de Duitse bezetter. Maar het is zeker niet zo dat elke groepering dan ook streed voor vrijheid of democratie. Verschillende verzetsgroeperingen, of bepaalde fracties binnen één beweging, waren extreem-links of extreem-rechts. Zo waren er dus ook vijandigheden en was er soms wantrouwen onderling."

"Bij de stichtende leden speelde vaak politieke strekkingen mee, onder hen ook kopstukken uit bijvoorbeeld communistische of rechtse hoek", vertelt Aerts. "Je had natuurlijk wel een onderscheid in leidersfiguren en het "voetvolk". Hoe dan ook zie je in veel van die groeperingen - ook bij de collaborateurs - hetzelfde soort profiel terug: doorgaans mannelijke twintigers. Maar zeker niet enkel mannen."

Meer nog: er waren zelfs véél vrouwen actief in het verzet. Dat blijkt toch uit een doctoraatsstudie van Michèle Corthals (UAntwerpen). "In alle groeperingen waren vrouwen actief. In sommige activiteiten waren ze ondervertegenwoordigd omdat vrouwen toen nog vooral de rol van huisvrouw hadden. Toch deden heel veel (jonge) vrouwen bijvoorbeeld koerierswerk met bijvoorbeeld wapens en voedingsmiddelen."

"Veel verzetsvrouwen hebben een grote rol gespeeld in het helpen onderduiken van Joodse kinderen. Ze konden zich toen gemakkelijker in het openbaar vertonen en werden minder snel gecontroleerd door Duitsers. Zo bestond de kinderafdeling van het Joods Verdedigingscomité, dat als doel had om Joden te helpen met hun kinderen te verstoppen, bijna uitsluitend uit vrouwen", vertelt Corthals. "Op zich is het ook logisch, gezinnen waren eerder geneigd om kinderen mee te geven met een vrouw dan met een man." 

Van de vele verzetsbewegingen die hebben bestaan in België is De Zwarte Hand een van de bekendere. "Dat was een eigenlijk kleinere verzetsbeweging, waar officieel slechts een 120-tal mensen bij waren aangesloten", vertelt Corthals. "De Zwarte Hand is al vrij vroeg ontstaan, in juni 1940, en was vooral actief in de Rupelstreek en Brabant. De groep is ook snel weer opgerold en weggevaagd door de Duitsers."

"Zij verzamelden lokaal inlichtingen, verspreidden verzetspamfletten, spoten graffiti en deden kleine sabotageacties. Zo hebben ze ooit een brandstoftank op een lokaal vliegveldje lekgestoken. Dat is een voorbeeld van hoe amateuristisch die eerste bewegingen eigenlijk te werk gingen. Veel ervaringen hadden de leden natuurlijk nog niet." 

Van alle verzetsbewegingen in België is De Witte Brigade, op het Kempisch Legioen na, de enige verzetsbeweging die na de bevrijding haar zetel in Vlaanderen had. De beweging werd geleid door Marcel Louette uit Antwerpen. "Op termijn is die naam een overkoepelende term geworden voor alle verzetsbewegingen in België", vertelt Aerts. "Verzetstrijders werden in de volksmond ook vaak "de witten" genoemd, en collaborateurs "de zwarten"."

"In één gemeente waren vaak verschillende bewegingen actief. Soms konden die heel goed samenwerken, soms niet", vertelt Aerts. "Opvallend genoeg wisten veel mensen pas na de oorlog van wélke verzetsgroepering ze eigenlijk lid waren. Vaak wisten dorpsgenoten het ook niet van elkaar."

Hoewel veel verzetsbewegingen dus naast elkaar opereerden, zijn er voorbeelden van grotere samenwerkingen van verschillende groeperingen. "De bevrijding van de haven van Antwerpen is zo'n voorbeeld. Daar hebben verschillende Antwerpse groepen samengewerkt." Er zijn ook andere voorbeelden. "Bijvoorbeeld De Witte Brigade die informatie verzamelt en die doorspeelt aan een andere beweging, die op haar beurt die informatie dan weer doorsluist naar het buitenland", vult Corthals aan. "Zo kwam de info dan uiteindelijk bij de Belgische regering terecht, die naar Londen gevlucht was. 

"Die Belgische regering steunde sommige bewegingen en andere niet", weet Aerts ook nog. "Soms werd er dus vanuit de regering afgeraden om met bepaalde bewegingen samen te werken."

Het bekende V-teken ("V for Victory") is een handgebaar dat tijdens de Tweede Wereldoorlog symbool stond voor het verzet tegen de Duitse bezetter.  "Dat symbool dook al wel eens op bij verzetsbewegingen toen Winston Churchill het is gaan gebruiken", licht Aerts toe. "Het was overigens Victor de Laveleye die de V-campagne begin 1941 had gestart."

Het belang van het V-teken relativeert de historicus wel. "Symbolisch had en voor het moreel dat V-teken zeker waarde maar verder stelde dat weinig voor."

Wanneer verzetsstrijders gevangen werden genomen door Duitse troepen, werden ze vaak ondervraagd en gemarteld om informatie los te weken. Daarna verdwenen ze vaak spoorloos. Voor zulke gevangenen is er zelfs een term ontstaan: Nacht und Nebel-gevangenen. "Via het Fort van Breendonk of aparte cellen in Belgische gevangenissen verdwenen ze vaak naar concentratiekampen in Duitsland. Daar moesten ze dan werken of werden ze geëxecuteerd." 

Collaborateurs, Belgen die in opdracht van de Duitsers opereerden, infiltreerden vaak in verzetsgroeperingen, om zo grote delen van die bewegingen op te rollen en te laten arresteren.