Voorbije 8 jaren waren de warmste 8 ooit: hoe ver staat het met de klimaatopwarming, en wat brengt 2023?  

We hadden onlangs al het KMI-jaaroverzicht voor België met data uit Ukkel: hier was 2022 het op een na warmste jaar sinds het begin van de waarnemingen, met ook een rist extremen. Het nieuwste rapport dat vandaag uitkomt, kijkt naar de wereldwijde data en geeft daarom een nog beter beeld over hoe het staat met de algemene klimaatopwarming. 

Het rapport is uiteen te trekken in drie grote hoofdstukken: de opwarming zelf, de broeikasgassen en de klimaatextremen. Uit elk van die drie parameters blijkt hoe slecht het precies is gesteld. Toch heeft het nog altijd zin om alles in het werk te stellen om de klimaatverandering tegen te gaan, al was het maar om de ergste gevolgen te vermijden. En wat brengt 2023 voor het klimaat: stevenen we af op nieuwe records? 

De gemiddelde temperatuur voor de hele planeet lag vorig jaar 1,2 graden hoger dan de referentieperiode die het VN-klimaatpanel IPCC gebruikt, meer bepaald het pre-industriële niveau van 1850 tot 1900. 

We sluipen dus dichter bij die anderhalve graad opwarming waar we op de lange termijn, tegen het einde van de eeuw, onder zouden moeten blijven, hoe moeilijk dat ook wordt. 

Volgens het klimaatakkoord van Parijs zouden we de opwarming van de aarde moeten beperken tot "ruim onder de 2 graden en liefst tot anderhalve graad" tegenover de referentieperiode 1850-1900. Vanaf anderhalve graad opwarming, worden de gevolgen van de klimaatverandering nog moeilijker te controleren. 

Hoe snel het gaat met de klimaatopwarming, valt ook uit deze statistiek af te leiden: 2022 was 0,3 graden warmer dan het langjarig gemiddelde voor 1991 tot 2020.

Toch was het voorbije jaar niet het warmste in de hele reeks: het werd het op vier na warmste jaar (maar de marges zijn heel klein, waardoor andere datasets misschien op een andere plek uitkomen, red.). 2016 blijft voorlopig het warmste jaar ooit gemeten wereldwijd, gevolgd door 2020, 2019 en 2017. De top-8 van warmste jaren ooit gemeten op aarde is volledig samengesteld uit de voorbije 8 jaar. We schuiven dus langzaam maar zeker dichter bij de anderhalve graad opwarming, die mogelijk al in de jaren 30 bereikt zou kunnen worden. 

Onderstaande balkjes tonen hoe de gemiddelde jaartemperatuur op aarde in de voorbije 60 jaar afweek van het gemiddelde tussen 1850 en 1900 - de graad van opwarming valt op de verticale as aan de linkerkant af te lezen. Daar waar we rond het jaar 2000 nog aan een opwarming zaten van 0,6 tot 0,8 graden, was dat vorig jaar dus ongeveer 1,2 graden. (data Copernicus) 

Noot: als we het hebben over de klimaatopwarming, kijken we naar een periode van 20 tot 30 jaar, omdat klimaat nu eenmaal een foto is van de langere termijn. Daarom spreken we van een klimaatopwarming van 1,1 graden Celsius momenteel, hoewel de realiteit van de voorbije vijf jaar toont dat we (voor die vijf jaar gemiddeld) al aan ongeveer 1,2 graden extra zitten. 

Ook de concentratie van broeikasgassen in de wereldwijde atmosfeer bleef stijgen. Het gehalte aan CO₂ (koolstofdioxide) steeg verder door met 2,1 ppm (parts per million of deeltjes per miljoen). Het jaargemiddelde voor CO₂ (los van de seizoensvariaties) in de atmosfeer bedraagt nu 417 ppm. Dat is het hoogste niveau ooit gemeten door de mens en het is volgens Copernicus het hoogste in ruim 2 miljoen jaar tijd. De stijging tijdens het voorbije jaar ligt ongeveer op de gemiddelde koers, terwijl ze eigenlijk zou moeten afnemen als we de klimaatopwarming willen afremmen. 

Ook het gehalte van het op een na belangrijkste broeikasgas, methaan, steeg verder door. Er kwamen ongeveer 12 ppb (parts per billion of deeltjes per miljard) bij in onze atmosfeer; de teller staat nu op 1.894. Ook hier gaat het om de hoogste waarde ooit gemeten. Het is tegelijk de hoogste waarde in ruim 800.000 jaar. De stijging zelf ligt hoger dan het gemiddelde, maar blijft onder de recordstijgingen van de voorbije twee jaar. Dat is te zien in onderstaande grafiek van Copernicus (links de CO₂-waarden, rechts methaan en hoe die waarden de voorbije 20 jaar zijn geëvolueerd). 

Het ligt nog vers in het geheugen: de extremen hebben zich opnieuw opgestapeld in 2022, in zulke mate dat we er wellicht al gewend aan zijn geraakt. 

Als we enkel naar Europa kijken, dan beleefden we de warmste zomer ooit gemeten. Vooral in landen als Italië, Frankrijk, Spanje en Groot-Brittannië was het bijzonder warm en sneuvelde het ene na het andere warmterecord. Het was ook een bijzonder droge zomer, zoals we ook in België konden ervaren. In de Po-vlakte in Italië sneuvelden historische droogterecords. 

De massale bosbranden in Europa, onder meer in Frankrijk, hebben voor een extra uitstoot van CO₂ gezorgd, de hoogste uitstoot door bosbranden in de EU en het Verenigd Koninkrijk in 15 jaar tijd. "Europa beleefde z'n op een na warmste jaar sinds het begin van de waarnemingen. Het was de warmste zomer ooit in Europa, en dat met een ruime marge. De vorige warmste zomer dateerde nog maar van 2021," zegt Freja Vamborg, klimaatwetenschapper bij Copernicus. 

Pakistan en het noorden van India werden in de lente getroffen door een lange intense hittegolf, voor centraal en oostelijk China was dat het geval in de zomer. 

Pakistan is wellicht het beste voorbeeld van de weersextremen in 2022: na de lange hittegolf volgden zware overstromingen in augustus. Pakistan is wel wat gewoon door de moessonregens, maar vorig jaar was het hek van de dam. Door het vele smeltwater van de gletsjers en ongeziene, aanhoudende regenval, ontstonden er grote overstromingen. Zowat een derde van het land stond onder water. De menselijke tol was groot, met vele doden en ook mensen die dakloos werden en moesten wegtrekken.  

Ook in Australië, de Hoorn van Afrika (waar er massale hongersnood dreigt door de droogte) en op veel andere plekken vielen er weersextremen te noteren. 

Samantha Burgess, vicedirecteur van de dienst klimaatverandering van Copernicus, zegt dat "2022 opnieuw een jaar van klimaatextremen was in Europa en wereldwijd. Dit bewijst dat we nu al de verwoestende gevolgen ondervinden van de opwarming van de aarde. Om de ergste gevolgen te vermijden, moet de uitstoot snel naar beneden, en moeten we ons snel aanpassen aan de klimaatverandering."  

Meer van hetzelfde, zeggen alle klimaatexperts. Nog meer weersextremen, helaas, en opnieuw hoge temperaturen met zeer waarschijnlijk nieuwe records. Niks wijst erop dat de trend van de jongste jaren gekeerd zal worden, integendeel. We slagen er immers niet in om de uitstoot van broeikasgassen te doen dalen, laat staan drastisch te doen dalen zoals nodig is om de klimaatdoelstelling van anderhalve graad te halen. 

De voorbije jaren speelde trouwens het effect van La Niña, een weerfenomeen waarbij het over het tropische deel van de Stille Oceaan frisser blijft dan normaal. Dat komt omdat er veel koeler zeewater naar de oppervlakte wordt gestuwd. "Dat heeft ook een afkoelend effect op de wereldwijde temperatuur", weet professor Adam Scaife, hoofd van de dienst langetermijnvoorspellingen bij het Britse Met Office. "Maar volgend jaar gaat dat effect wellicht aflopen, na drie jaar." 

Het is niet zo dat 2023 daarom het warmste jaar ooit wordt. Het warmste jaar tot nu toe, 2016, werd gekenmerkt door het omgekeerde fenomeen El Niño, dat de wereldwijde temperatuur licht doet stijgen. Scaife verwacht voor volgend jaar een temperatuur van 1,2 graden extra tegenover het pre-industriële tijdperk, zoals dit jaar dus.