Jair Bolsonaro is dan wel verslagen, zijn gedachtegoed is springlevend (en kan Lula da Silva nog lang achtervolgen)

In zijn overwinningstoespraak benadrukte Luiz Inácio "Lula" da Silva (77) dat er "geen twee Braziliës" zijn. "Wij zijn één land, één volk, een fantastische natie", klonk het. Net als in andere landen waarin de samenleving gepolariseerd is, beloofde Lula dat hij de president zal zijn van alle Brazilianen, ook diegenen die niet op hem gestemd hebben.

Verzoenende taal die wel vaker gehoord wordt na een bitse kiescampagne. Maar wat Lula er ook van denkt, de Braziliaanse samenleving is wel degelijk verdeeld. Die verdeeldheid overwinnen, wordt een enorme uitdaging voor de verkozen president. Lula mag Bolsonaro dan wel verslagen hebben, er zijn genoeg signalen dat het Bolsonarisme springlevend is. 

Ten eerste is er de verkiezingsuitslag zelf. Met een uiterst nipte 50,9 procent van de stemmen trok Lula gisteren aan het langste eind. Met 58 miljoen stemmen achter zich en een verschil van slechts 2 miljoen stemmen tussen hem en Lula, heeft Bolsonaro een heel sterk resultaat neergezet. Ook in de eerste ronde deed hij het veel beter dan de peilingen voorspelden.

Verschillende analisten wijzen er ook op dat Lula die nipte overwinning grotendeels te danken heeft aan de brede coalitie die hij heeft gevormd, een ongewone, vrij diverse coalitie. Hoe je het ook draait of keert, Lula had een verbond nodig met vroegere tegenstanders om Bolsonaro nipt te kunnen verslaan.

Bovendien blijkt dat veel kiezers niet vóór een kandidaat, maar tégen de andere hebben gekozen. Hoeveel van zijn kiezers staan echt achter het beleid dat Lula wil voeren? Hoeveel hebben met dichtgeknepen neus enkel voor hem gestemd omdat ze Bolsonaro absoluut niet wilden terugzien? De verdeeldheid zit diep in de samenleving ingebakken. Tot in de huiskamers, waar families verscheurd worden door uiteenlopende politieke voorkeuren. 

En dan is er het Braziliaanse parlement. Bolsonaro mag dan wel de presidentsverkiezingen verloren hebben, bij de parlementsverkiezingen - die op dezelfde dag als de eerste ronde van de presidentsverkiezingen werden gehouden - trok zijn partij het laken wel naar zich toe. De Liberale Partij van Bolsonaro zal de komende legislatuur de grootste partij zijn in het parlement, dat rechtser zal zijn dan tijdens het presidentschap van Bolsonaro zelf.

Met een diverse coalitie met uiteenlopende politieke visies achter zich, wordt het voor Lula al aartsmoeilijk om te regeren. Door de situatie in het parlement zal hij ook verplicht zijn om te onderhandelen met het Bolsonaro-kamp. Lula heeft in het verleden wel getoond dat hij een meester is in allianties smeden, maar de krachtsverhoudingen zijn intussen nogal veranderd. Wat Lula ook doet, voor de aanhangers van Bolsonaro zal het allicht nooit genoeg zijn. Welke prijs zal hij moeten betalen om zijn plannen door te drukken en zal zijn diverse achterban dat wel slikken?

Bolsonaro staat niet alleen sterk in het nationale parlement, ook in veel deelstaten en steden zijn aanhangers van hem aan de macht. Ze zullen er allicht alles aan doen om Lula tegen te werken. Vier jaar Bolsonaro als president hebben bovendien hun sporen nagelaten in het politieke systeem en de democratie. Denk bijvoorbeeld aan het kortwieken van de vakbonden. De democratie heeft geleden onder Bolsonaro - sommige analisten spreken over "chirurgische ingrepen" - en het herstel ervan zal tijd vergen.

In die zin zijn er zeker parallellen te trekken tussen de situatie in Brazilië en die in de Verenigde Staten. Ook daar won Joe Biden nipt de presidentsverkiezingen. Maar ook hij staat aan het hoofd van een enorm verdeeld land en krijgt binnenkort wellicht met een - deels - vijandig parlement te maken.

Net als met het Bolsonarisme in Brazilië, betekent de overwinning van Biden allerminst dat het Trumpisme dood en begraven is. De Republikeinse partij is onherkenbaar veranderd na de doortocht van Donald Trump. Net als Trump heeft Bolsonaro gematigd rechts opgepeuzeld. Verschillende van Trumps aanhangers zijn kandidaat bij de komende tussentijdse Congresverkiezingen en Trump zelf laat uitschijnen dat hij in 2024 opnieuw kandidaat wil zijn.

Wat zal Bolsonaro doen, dat is nu de grote vraag. Op korte termijn, want hij is nog twee maanden president, en op lange termijn.

De kiescampagne verliep uiterst gespannen en zelfs gewelddadig. Zal Bolsonaro de uitslag aanvechten, net zoals Trump deed? Er wordt zelfs gevreesd voor een scenario zoals in de VS, waarbij aanhangers van Trump begin 2021 het Amerikaanse parlementsgebouw bestormden.

Bij publicatie van dit artikel had Bolsonaro nog altijd niet gereageerd op de verkiezingsuitslag, laat staan zijn nederlaag erkend. Niemand weet exact wat hij de komende dagen, weken en maanden van plan is. Sommige analisten waarschuwen dat als hij de uitslag wil aanvechten, hij daarvoor eigenlijk meer middelen heeft dan zijn grote voorbeeld Trump, door zijn greep op de Braziliaanse bureaucratie.

En wat als hij de uitslag toch aanvaardt, zullen zijn aanhangers dat wel pikken? Velen onder hen zijn bewapend en al tijdens de kiescampagne is duidelijk geworden dat ze er niet voor terugdeinzen om die wapens te gebruiken. Er is ook al sprake van vrachtwagenchauffeurs, aanhangers van Bolsonaro, die (snel)wegen blokkeren uit onvrede met het resultaat van gisteren. Het wordt afwachten of het bij geïsoleerde acties blijft of verder escaleert.

Maar ook als Bolsonaro zich bij de uitslag neerlegt, zijn aanhangers rustig blijven en een Amerikaans Capitoolscenario uitblijft, zal Lula de komende vier jaar moeten regeren met de gedachte dat Bolsonaro in 2027 zomaar opnieuw in het presidentiële paleis zou kunnen zitten. Hij of een van zijn eveneens politiek actieve zonen. Want het Bolsonarisme is springlevend en zal dat - ondanks of net door een linkse president - over vier jaar ook nog zijn.