Alle ogen gericht op prijsplafond om energiefactuur betaalbaar te krijgen: (hoe) kan de politiek dat waarmaken?

"De Europese Commissie moet een plafond leggen op de gasprijzen." Premier De Croo zei het al in maart van dit jaar, door de - op dat moment al - stijgende energieprijzen. Er kwam een akkoord uit de bus: de Commissie zou het onderzoeken. Maar veel meer kwam er voorlopig - een half jaar later - nog niet van in huis. 

Bij zo'n plafond wordt aan de verkopers van aardgas - bedrijven buiten Europa - een maximumprijs gevraagd. Maar daarvoor moeten (bijna) alle Europese landen akkoord gaan. "Zij zullen dan allemaal dezelfde prijs moeten bieden voor gas", zegt Joannes Laveyne, onderzoeker aan het Elektrisch Energie­laboratorium (UGent). "Als sommige landen niet meedoen, worden zij concurrenten voor elkaar en valt het plafond in duigen."

"Maar de aardgasmarkt is een internationale markt", vult Bram Claeys, adviseur bij energiedenktank RAP, aan. "Als niet-Europese landen meer gaan bieden dan het plafond dat Europa oplegt, bestaat de kans dat het gas massaal naar die andere landen gaat. De Aziatische markten kopen bijvoorbeeld zoveel gas op als ze kunnen krijgen." Lees: er is geen garantie dat zo'n plafond effectief zou werken. 

Een Europees prijsplafond zou voor een gemiddeld gezin een besparing van 770 euro per jaar kunnen betekenen, berekende het kabinet van minister van Energie Tinne Van der Straeten (Groen). Het kabinet baseert zich daarvoor op Spanje dat al een prijsplafond heeft. Het land kreeg daarvoor toestemming van de Europese Commissie, omdat het met zijn netwerk amper verbonden is met de rest van Europa. "Spanjaarden betalen ongeveer 180 euro per megawattuur, in België wordt elektriciteit verkocht aan 400 euro per megawattuur."

In de praktijk zal bij zo'n plafond elk land dus hetzelfde bedrag bieden voor gas en dus ook wellicht aan dat bedrag aankopen. "Dat bedrag zal een gemiddelde Europese prijs moeten zijn", zegt Laveyne. "Maar sommige Europese landen die sterk staan - zoals Duitsland - of veel importcapaciteit hebben - zoals Spanje - staan momenteel vrij sterk in hun onderhandelingen voor de gasprijzen."

Die landen betalen nu een "relatief lagere prijs", of toch zeker een lagere prijs dan wat die "gemiddelde Europese prijs" zou worden. Met zo'n plafond zouden zij dus meer moeten gaan betalen. En dat zien zij niet meteen zitten.

"Een betere optie is daarom een groepsaankoop op Europees niveau", zegt Claeys. "Op die manier gebruik je de macht van Europa als grote economie. Er kan dan als één blok worden onderhandeld en gasleveringen kunnen op langere termijn worden vastgelegd aan een prijs die redelijker is dan we nu op de groothandelsmarkt zien." 

Volgens premier De Croo zijn ondertussen "veel landen overtuigd dat zo'n plafonnering nodig is". Als het Europees niet lukt, wil de premier "alle andere opties bekijken" om zo'n plafond in te voeren. "Al zullen die opties minder sterk zijn en minder effect hebben", zegt hij erbij. 

Want een echte plafonnering kan België alleen inderdaad niet invoeren, benadrukken experts. "Ons land heeft niet de macht om de prijs te kunnen dicteren", zegt Laveyne. "Bovendien is het niet zo dat België zélf gas aankoopt. Het zijn private bedrijven, zoals bijvoorbeeld Engie, die dat gas aankopen. Je kan daar niet zomaar tegen zeggen dat zij maar een bepaald bedrag mogen geven."

Jawel. En dan wordt er gekeken naar het Spaanse systeem. Daar is een plafond ingevoerd voor de elektriciteitsproductie met gascentrales. "Dat heeft inderdaad op korte termijn geleid tot een verlaging van de elektriciteitsprijs daar", zegt Claeys. "Alleen verdwijnen die kosten niet zomaar. De prijs voor gas blijft wat hij is. Die meerkosten moeten ergens worden bijgepast."

"Het enige wat ons land kan doen, is een zogenoemde schokdemper invoeren", zegt Laveyne. "De overheid gaat dan de facto een deel zelf gaan compenseren. Maar op het einde van de rit komt dat toch weer bij de belastingbetaler - en dus de burger - terecht." Tenzij die compensatie kan worden betaald met een overwinstbelasting. 

De hoge winsten die energiebedrijven nu ontvangen is voor veel politieke partijen namelijk een doorn in het oog. "De elektriciteitsprijs is vandaag gekoppeld aan de gasprijs en dus maken sommige energiebedrijven - die  bijvoorbeeld elektriciteit maken op kernenergie of hernieuwbare energie - heel veel winst."

Verschillende politici willen daarom die zogenoemde overwinsten extra belasten. Juridisch niet evident, maar volgens premier De Croo - die benadrukt dat er "zoiets moet komen" - wordt aan een plan gewerkt. "Op die manier kan je wel een plafond opleggen dat door de opbrengst van die extra belastingen wordt gefinancierd", benadrukt Laveyne. 

Hoe dan ook gaan de gasprijzen voorlopig nog steeds crescendo. Maandag was het daggemiddelde voor één megawattuur gas nog 276 euro, donderdag brak de prijs de symbolische grens van 300 euro en vrijdag klokte het bedrag af op maar liefst 339 euro. 

"Deze prijzen kunnen niet jaren blijven aanhouden", zegt Laveyne. "Als dit twee jaar blijft duren, is het gedaan met de Belgische en Europese industrie." De expert denkt ook wel dat het niet zo'n vaart zal lopen. "We verwachten dit jaar en volgend jaar een moeilijke winter. Daarna zouden de prijzen weer moeten stabiliseren."

De extreem lage prijzen van een jaar geleden - zo'n 27 euro - moeten we evenwel niet meer verwachten. "Rusland verkocht zijn gas extreem goedkoop, om ons aan zich te binden. Die prijzen komen dus niet meer terug, maar 40 euro zou wel moeten lukken."

Beide experts benadrukken nog één ding: we moeten dringend kijken hoe we minder kunnen verbruiken, "zowel bij de gezinnen als in de industrie". "Dat is de enige structurele maatregel waardoor we minder afhankelijk worden van gas", zegt Laveyne. "En daar lopen we toch wel wat achter. We hadden jaren geleden al meer moeten investeren in bijvoorbeeld isolatie en warmtepompen. Dit is hopelijk een wake-upcall."